Tóm tắt

Phóng xạ trong vật liệu xây dựng là một trong những nguồn chiếu xạ môi trường quan trọng đối với con người. Các đồng vị phóng xạ tự nhiên chủ yếu trong vật liệu xây dựng là ²²⁶Ra, ²³²Th và ⁴⁰K, khí phóng xạ Radon cũng là nguồn chiếu trong nguy hiểm.  Bên cạnh đó việc sử dụng phế liệu sắt thép trong sản xuất vật liệu xây dựng cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm bẩn phóng xạ từ các nguồn vô chủ hoặc vật liệu nhiễm phóng xạ.

Bài báo trình bày kết quả nghiên cứu tổng quan về phóng xạ trong vật liệu xây dựng, bao gồm từ nguồn gốc, đặc trưng của các đồng vị phóng xạ, các đại lượng và chỉ số phóng xạ cơ bản, phương pháp định lượng và đánh giá nguy cơ bức xạ, một số kết quả nghiên cứu và các quy chuẩn quốc tế và trong nước về phóng xạ trong vật liệu xây dựng và sắt thép phế liệu, đồng thời đưa ra một số khuyến nghị trong công tác kiểm soát an toàn bức xạ đối với  vật liệu xây dựng tại Việt Nam. 

Từ khóa

Phóng xạ tự nhiên, radon, vật liệu xây dựng, nguồn vô chủ, nhiễm bẩn phóng xạ.

Tài liệu tham khảo

1. NuDat 3.0, National Nuclear Data Center, Brookhaven National Laboratory, US.
2. UNSCEAR Report, Sources of ionizing radiation, United Nations, 2000, 2024.

      https://www.unscear.org/unscear/en/publications/index.html

3. EU Radiation Protection 112 (RP-112), Radiological Protection Principles concerning the Natural Radioactivity of Building Materials (1999).
4. ICRP, Protection of the Public in Situations of Prolonged Radiation Exposure, Publication 82, Pergamon, Oxford (1999).
5. IAEA, Safety Standards: Protection of the Public against Exposure Indoorsdue to Radon and Other Natural Sources of Radiation, No. SSG-32, 2015.
6. Basic Safety Standards 2013/59/Euratom (EU-BSS), Protection against ionising radiation.
7. Tiêu chuẩn Xây dựng Việt Nam TCXDVN 397:2007 về "Hoạt độ phóng xạ tự nhiên của vật liệu xây dựng - Mức an toàn trong sử dụng và phương pháp thử", 2007.
8. EPA TENORM: Consumer Products and Building Materials.

         https://www.epa.gov/radiation/tenorm-consumer-products

9. IAEA, Radiation Protection and Safety of Radiation Sources: International Basic Safety Standards, No. GSR Part 3, 2014.
10. ICRP, Protection of the Public in Situations of Prolonged Radiation Exposure. ICRP Publication 82. Ann. ICRP 29 (1-2), 1999.
11. Xinwei Lu et al., Radionuclide content and associated radiation hazards of building materials and by-products in Baoji, West China. Radiation Protection Dosimetry 128 (2008) 471-476.
12. S. Stoulos et al., Assessment of natural radiation exposure and radon exhalation from building materials in Greece. Journal of Environmental Radioactivity 69 (2003) 225–240.
13. Sonexay Xayheungsy et al., Assessment of the Natural Radioactivity and Adiological Hazards in Lao Cement Samples. Radiation Protection Dosimetry (2018) 1-6.
14. M. S. Yasir et al., Study of natural radionuclides and its radiation hazard index in Malaysian building materials. Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry, 273 (2007) 539–541.
15. R. Trevisi et al., Natural radioactivity in building materials in the European Union: a database and an estimate of radiological significance. J. of Environmental Radioactivity 105(2012)11.
16. Darya Buzina et al. Criteria for evaluation of building materials hazard based on their natural radioactivity in Russia and in the European Union countries. MATEC Web of Conferences 86, 04044 (2016).
17. Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 10302:2014 về "Phụ gia hoạt tính tro bay dùng cho bê tông, vữa xây và xi măng", 2014.
18. Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12249:2018 về “Tro xỉ nhiệt điện đốt than làm vật liệu san lấp -yêu cầu chung”, 2018.
19.  Loat Bui Van et al., Natural radionuclides and radiological hazard assessment of building materials in North Vietnam. J. of Radio. and Nucl. Chem. (2024) 333:2577–2586.
20.  Le Nhu Sieu et al., Natural Radioactivity in Commonly Building Materials Used in Vietnam. WM2011 Conference, Phoenix, Arizona, USA, 2011.
21. Le Quang Vuong  et al., Assessing Radiation Hazards Associated with Natural Radioactivity in Building Materials in Ho Chi Minh City, Vietnam. Nuclear Technology & Radiation Protection, 38 (2023) 30-38.
22. Trần Văn Luyến, Thái Khắc Định. Độ an toàn bức xạ của gạch men. Tạp chí Khoa học trường Đại học Sư phạm TP. HCM,  số 16, 2009.
23. Lê Như Song và cs., Nghiên cứu, đánh giá hàm lượng phóng xạ tự nhiên trong xỉ thép khi làm vật liệu xây dựng và san lấp. Tạp chí Vật liệu và Xây dựng, số 01 năm 2022.
24. Lê Quang Vương và cs., Nghiên cứu phương pháp đánh giá hoạt độ radon trong nhà sử dụng hệ phổ kế gamma. Tạp chí Khoa học trường Đại học Sư phạm TP. HCM,  20 (2023) 208102094.
25. Nguyễn Quang Long và cs., Nghiên cứu phông phóng xạ môi trường, vật liệu xây dựng và thành lập bản đồ số về phông phóng xạ môi trường trên địa bàn Hà Nội, Đề tài cấp KHCN cấp Thành phố Hà Nội, Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân, 2008. 
26. Đinh Quốc Dân và cs., Sử dụng tro xỉ nhiệt điện trong san lấp cho công trình dân dụng, công nghiệp và hạ tầng kỹ thuật. Đề tài  KHCN cấp Bộ, Viện KHCN Xây dựng, 2017.
27. IAEA BULLETIN, USA Perspectives: Safety & Security of Radioactive Sources, 41/3/1999.
28. Radioactive Material in Scrap Metal, https://www.southernscientific.co.uk
29. IAEA Safety Standards Series No. SSG-17, Control of Orphan Sources and Other Radioactive Material in the Metal Recycling and Production Industries, 2012.
30. Vietnamnet global, Seven incidents of radioactive sources in Vietnam, 2016.
31. Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 31:2018/BTNMT về Môi trường đối với phế liệu sắt, thép nhập khẩu làm nguyên liệu sản xuất, 2018.
32. Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 7469:2005 về An toàn bức xạ - Đo hoạt độ vật liệu rắn được coi như chất thải không phóng xạ để tái chế, tái sử dụng hoặc chôn cất.