Tổng quan về vai trò và xu hướng sử dụng thuốc trừ sâu sinh học ở Việt Nam hiện nay

TÓM TẮT

Thuốc trừ sâu sinh học ngày càng có vai trò quan trọng trong chiến lược giảm phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật hóa học, phát triển quản lý dịch hại tổng hợp và xây dựng nền nông nghiệp xanh, an toàn và bền vững. Bài báo tổng hợp các kết quả nghiên cứu và thông tin cập nhật về vai trò, tình hình nghiên cứu, sản xuất và xu hướng sử dụng thuốc trừ sâu sinh học ở Việt Nam. Các nhóm tác nhân được quan tâm gồm vi khuẩn, nấm ký sinh côn trùng, virus gây bệnh côn trùng và các hoạt chất có nguồn gốc thực vật; trong đó Bacillus thuringiensis (Bt), Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae và nucleopolyhedrovirus (NPV) đã có nhiều kết quả nghiên cứu trong nước. Những nghiên cứu gần đây cho thấy xu hướng chuyển từ phân lập và đánh giá tác nhân đơn lẻ sang đặc trưng sinh học và phân tử, tuyển chọn chủng có hoạt tính cao, phát triển chế phẩm đa chủng, tối ưu hóa công nghệ sản xuất, chuẩn hóa phương pháp kiểm nghiệm và tích hợp với quản lý dịch hại tổng hợp. Chính sách của Việt Nam cũng đang tạo động lực đáng kể cho quá trình này, với mục tiêu đến năm 2030 thuốc bảo vệ thực vật sinh học chiếm 30% số sản phẩm trong danh mục được phép sử dụng và 30% tổng lượng thuốc bảo vệ thực vật sử dụng. Tuy nhiên, sự biến động của hiệu lực ngoài đồng ruộng, độ ổn định của chế phẩm, khả năng sản xuất quy mô lớn, kiểm soát chất lượng, giá thành, dữ liệu an toàn và kỹ thuật sử dụng vẫn là những thách thức. Trong thời gian tới, cần ưu tiên khai thác nguồn tài nguyên sinh học bản địa, ứng dụng công nghệ sinh học và kỹ thuật phân tử, cải tiến công nghệ lên men và tạo chế phẩm, hoàn thiện tiêu chuẩn chất lượng và đánh giá an toàn, đồng thời gắn thuốc trừ sâu sinh học với quản lý dịch hại tổng hợp và nông nghiệp chính xác.

Từ khóa: thuốc trừ sâu sinh học; thuốc bảo vệ thực vật sinh học; Bacillus thuringiensis; nấm ký sinh côn trùng; NPV; IPM; nông nghiệp xanh.

ABSTRACT

Biopesticides are increasingly important in strategies to reduce dependence on synthetic chemical pesticides, strengthen integrated pest management, and promote green, safe and sustainable agriculture. This review synthesizes recent scientific evidence and updated information on the roles, research, production and utilization trends of biopesticides in Vietnam. Major biological agents include bacteria, entomopathogenic fungi, insect viruses and botanically derived compounds, among which Bacillus thuringiensis (Bt), Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae and nucleopolyhedroviruses (NPVs) have been extensively investigated in Vietnam. Recent studies indicate a transition from simple isolation and screening of individual biological agents towards biological and molecular characterization, selection of highly active strains, development of multi-strain formulations, optimization of production technologies, standardization of quality-control methods and integration into integrated pest management systems. Vietnam's policy framework also provides strong incentives for biopesticide development, targeting biological plant protection products to account for 30% of registered products and 30% of total pesticide use by 2030. Nevertheless, variable field efficacy, formulation stability, scale-up production, quality control, production costs, biosafety data and appropriate application techniques remain important constraints. Future development should therefore prioritize indigenous biological resources, biotechnology and molecular tools, improved fermentation and formulation technologies, strengthened quality and biosafety assessment, and closer integration of biopesticides with integrated pest management and precision agriculture.

Keywords: biopesticides; biological plant protection products; Bacillus thuringiensis; entomopathogenic fungi; NPV; integrated pest management; green agriculture.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2023). Quyết định số 5415/QĐ-BNN-BVTV ngày 18/12/2023 về việc phê duyệt Đề án phát triển sản xuất và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2025). Thông tư số 75/2025/TT-BNNMT ngày 26/12/2025 ban hành Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam và Danh mục thuốc bảo vệ thực vật cấm sử dụng tại Việt Nam.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2026). Thông tư số 28/2026/TT-BNNMT ngày 30/6/2026 sửa đổi, bổ sung Thông tư số 75/2025/TT-BNNMT.

Bravo, A., Gill, S.S. & Soberón, M. (2007). Mode of action of Bacillus thuringiensis Cry and Cyt toxins and their potential for insect control. Toxicon, 49(4), 423–435. DOI: 10.1016/j.toxicon.2006.11.022.

Chi, N.M., Huong, V.D., Pham, D.L., Binh, L.V., Luu, N.V., Ha, K.M., Loi, V.V. & Yakovlev, R.V. (2022). Neurozerra conferta (Lepidoptera: Cossidae) damaging Melaleuca plantations in Vietnam and its biological control. Ecologica Montenegrina, 60, 13–24. DOI: 10.37828/em.2022.60.3.

Dương Kim Hà (2022). Nghiên cứu sự đa dạng và độc tính của vi khuẩn Bacillus thuringiensis var. kurstaki trên sâu ăn lá hại rau ở Việt Nam. Luận án Tiến sĩ Bảo vệ thực vật, Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh.

Lê Thanh Hải Hà & Lê Văn Trinh (2019). Nghiên cứu tinh sạch thể vùi Nucleo Polyhedrosis Virus (NPV) sâu khoang và tạo dạng chế phẩm. DOI: 10.46223/HCMCOUJS.tech.vi.14.1.444.2019.

Le, D.Q. & Nguyen, V.S. (2026). Current status of production and commercialization of bio-pesticides in Vietnam. Asia-Pacific Biofertilizer and Biopesticide Information Platform. DOI: 10.56669/PDCM6614.

Li, K., Chen, M., Shi, J. & Mao, T. (2024). An overview of the production and use of Bacillus thuringiensis toxin. Open Life Sciences, 19(1), 20220902. DOI: 10.1515/biol-2022-0902.

Nguyễn Minh Chí & Đặng Thị Kim Anh (2025). Ghi nhận nấm ký sinh côn trùng Beauveria bassiana với tiềm năng phòng trừ sâu đục thân. Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp, số 2. DOI: 10.70169/VJFS.1043.

Nguyễn Quang Ngọc & Phan Võ Ngọc Quyền (2017). Thử nghiệm chế phẩm nấm Metarhizium anisopliae để phòng trừ ve sầu hại cà phê và xén tóc hại mía trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Tạp chí Khoa học Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam, 9(82), 81–86.

Ninh, T.H., Nguyen, V.C., Nguyen, T.T., Tran, H. & Luong, T.T. (2026). Development and validation of a qPCR method for quantification of Spodoptera litura nucleopolyhedrovirus in plant protection products. Vietnam Journal of Food Control, 9(2), 104–112. DOI: 10.47866/2615-9252/vjfc.4671.

Tran, T.L., Pham, T.H., Nguyen, H.M., Ho, T.T.G., Nguyen, D.K. & Nguyen, K.N.T. (2025). Development and testing of multi-microbial strain biopesticides against Spodoptera litura F. and Plutella xylostella L. under laboratory conditions. VNU Journal of Science: Natural Sciences and Technology, 41(4), 42–50. DOI: 10.25073/2588-1140/vnunst.5814.

Trương Phước Thiên Hoàng, Dương Kim Hà, Tôn Bảo Linh, Lê Đình Đôn, Trần Thị Hồng Nhung, Đặng Thị Thủy & Huỳnh Nguyễn Chí Linh (2019). Xác định gen cry2A trong mẫu vi khuẩn Bacillus thuringiensis phân lập tại các tỉnh thành khu vực miền Nam Việt Nam. Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển, 18(1), 109–116. DOI: 10.52997/jad.13.01.2019.

Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam (2025). TCVN 14377:2025. Thuốc bảo vệ thực vật – Định lượng Metarhizium anisopliae bằng kỹ thuật đếm khuẩn lạc và khẳng định bằng giải trình tự gen.