1. Áp lực từ lượng rác tiếp nhận và khả năng chôn lấp còn lại
Bãi rác Khánh Sơn là một trong những địa điểm tiếp nhận, xử lý chất thải rắn sinh hoạt của TP. Đà Nẵng. Bãi rác hiện có 7 hộc chôn lấp chất thải không nguy hại, trong đó các hộc từ số 1 đến số 6 đã tạm thời đóng cửa, chỉ còn hộc số 7 đang tiếp nhận rác thải. Trong khi đó, lượng chất thải đưa về bãi mỗi ngày vẫn ở mức cao, tạo áp lực không nhỏ đối với khả năng tiếp nhận và xử lý.
Với khối lượng chất thải rắn tiếp nhận trung bình khoảng 1.800 tấn/ngày, khả năng chôn lấp tại Khánh Sơn đang dần thu hẹp. Hộc rác số 7 hiện là khu vực tiếp nhận chính, song dung tích còn lại cũng có giới hạn. Điều này đặt ra yêu cầu phải chủ động phương án xử lý trong thời gian tới, nhất là khi hoạt động thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải sinh hoạt cần được duy trì thường xuyên, liên tục.

Đáng chú ý, toàn bộ lượng chất thải rắn không nguy hại được vận chuyển về Khánh Sơn hiện vẫn được xử lý bằng phương pháp chôn lấp hợp vệ sinh. Trong khi đó, các nhà máy phân loại, tái chế và đốt rác chưa đi vào hoạt động. Việc chưa có thêm các phương thức xử lý thay thế khiến khối lượng chất thải đưa về bãi tiếp tục phụ thuộc vào chôn lấp, làm gia tăng áp lực đối với dung tích tiếp nhận còn lại.
Bên cạnh đó, hoạt động thu hồi chất thải có khả năng tái chế tại bãi rác còn rất hạn chế, lượng chất thải được người dân thu lượm để tái chế theo hình thức tự phát chiếm chưa đến 0,1% tổng khối lượng chất thải rắn đưa về Khánh Sơn. Con số này cho thấy hoạt động thu hồi, tái chế tại bãi chưa góp phần đáng kể vào việc giảm lượng chất thải phải chôn lấp.
Thực trạng trên cho thấy áp lực đối với bãi rác Khánh Sơn không chỉ xuất phát từ khối lượng chất thải tiếp nhận hằng ngày mà còn từ sự phụ thuộc vào phương pháp chôn lấp. Khi khả năng tiếp nhận của các hộc rác ngày càng hạn chế, việc duy trì phương thức xử lý hiện nay đặt ra yêu cầu phải sớm có giải pháp phù hợp, bảo đảm hoạt động xử lý chất thải không bị gián đoạn. Đồng thời, đây cũng là vấn đề cần được xem xét trong định hướng phát triển hạ tầng xử lý chất thải của thành phố, hướng tới giảm dần tỷ lệ chôn lấp và nâng cao hiệu quả quản lý chất thải rắn.
Nỗ lực kiểm soát ô nhiễm trong quá trình vận hành
Cùng với áp lực tiếp nhận và xử lý lượng lớn chất thải mỗi ngày, công tác kiểm soát ô nhiễm môi trường luôn là yêu cầu quan trọng trong quá trình vận hành bãi rác Khánh Sơn. Trong đó, việc hạn chế phát tán mùi hôi, thu gom và xử lý nước rỉ rác, kiểm soát bụi và côn trùng được chú trọng nhằm giảm thiểu tác động đến môi trường xung quanh, đặc biệt là các khu dân cư lân cận.
Trên thực tế nhiều biện pháp kiểm soát ô nhiễm đang được triển khai thường xuyên tại bãi rác. Để hạn chế mùi hôi, rác thải sau khi vận chuyển về bãi được phun chế phẩm sinh học với tần suất 6 lần/ngày, có thể điều chỉnh hoặc tăng cường tùy theo điều kiện thời tiết. Cùng với đó, việc phủ đất trung gian trên các lớp rác đã đầm nén, rải vôi bột và che phủ bề mặt bằng bạt HDPE được thực hiện nhằm hạn chế mùi hôi phát tán ra môi trường.

Công tác che phủ được thực hiện hằng ngày tại khu vực đang tiếp nhận rác, với diện tích khoảng 400–600 m², đồng thời tiến hành che phủ cố định đối với những khu vực đã đạt cao trình theo quy trình vận hành. Bên cạnh đó, đơn vị vận hành còn định kỳ phun xử lý ruồi, muỗi và côn trùng tại khu vực bãi rác và các khu dân cư tiếp giáp; kết hợp tưới nước, rửa đường để hạn chế bụi phát sinh trong quá trình vận chuyển chất thải.
Đối với nước rỉ rác, bãi rác Khánh Sơn đã bố trí hệ thống thu gom từ các hộc chôn lấp thông qua mạng lưới đường ống và mương thu gom, sau đó dẫn về khu xử lý tập trung. Nước thải phát sinh từ hoạt động rửa xe vận chuyển rác cũng được thu gom và đưa về hệ thống xử lý. Hiện trạm xử lý nước thải ở Khánh Sơn có công suất vận hành 1.700 m³/ngày đêm. Đây là một trong những hạng mục quan trọng trong công tác kiểm soát ô nhiễm, góp phần hạn chế nguy cơ tác động của nước rỉ rác đến môi trường xung quanh.
Tuy nhiên, công tác kiểm soát ô nhiễm tại Khánh Sơn vẫn đối mặt với những khó khăn nhất định. Một trong những vấn đề đáng quan tâm là các khu dân cư nằm tương đối gần bãi rác. Khi điều kiện thời tiết bất thường, mùi hôi từ khu vực chôn lấp có thể phát tán đến khu dân cư, ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của người dân. Điều này đặt ra yêu cầu duy trì các biện pháp kiểm soát mùi hôi phù hợp với điều kiện vận hành thực tế, đồng thời tăng cường theo dõi, giám sát những tác động có thể phát sinh đối với môi trường xung quanh.
Có thể thấy, việc kiểm soát ô nhiễm tại bãi rác Khánh Sơn không chỉ phụ thuộc vào các biện pháp kỹ thuật được áp dụng trong quá trình vận hành mà còn chịu ảnh hưởng từ điều kiện thực tế của khu vực chôn lấp và vị trí các khu dân cư lân cận. Vì vậy, duy trì hiệu quả các biện pháp bảo vệ môi trường, chủ động ứng phó với những tình huống phát sinh là yêu cầu cần thiết nhằm hạn chế tác động của hoạt động xử lý chất thải đến môi trường và đời sống người dân.
Giảm phụ thuộc vào chôn lấp, hướng tới xử lý chất thải bền vững
Từ thực trạng vận hành tại bãi rác Khánh Sơn, yêu cầu giảm phụ thuộc vào chôn lấp không chỉ xuất phát từ giới hạn về khả năng tiếp nhận chất thải mà còn gắn với mục tiêu sử dụng hiệu quả tài nguyên, hạn chế các nguồn phát sinh ô nhiễm và nâng cao tính bền vững của hệ thống xử lý chất thải rắn. Trong khi nhu cầu xử lý rác thải đô thị cần được bảo đảm thường xuyên, việc duy trì phương thức chôn lấp là chủ yếu đặt ra yêu cầu phải từng bước chuyển đổi công nghệ và tổ chức lại hoạt động quản lý chất thải theo hướng đồng bộ hơn.
Xét về phương diện môi trường, chôn lấp hợp vệ sinh là phương thức xử lý có các yêu cầu kỹ thuật nhằm kiểm soát chất thải và hạn chế phát tán ô nhiễm. Tuy nhiên, phương thức này đòi hỏi diện tích đất tương đối lớn, đồng thời phải duy trì hệ thống thu gom, xử lý nước rỉ rác, kiểm soát khí phát sinh, mùi hôi và các yếu tố môi trường khác. Ngay cả khi các hộc chôn lấp ngừng tiếp nhận chất thải, việc theo dõi, giám sát môi trường vẫn cần được thực hiện theo quy định. Do đó, áp lực từ hoạt động chôn lấp không chỉ nằm ở dung tích tiếp nhận mà còn liên quan đến yêu cầu quản lý môi trường lâu dài.

Một vấn đề đáng chú ý khác là khả năng thu hồi tài nguyên từ chất thải tại khu vực bãi rác còn hạn chế. Hoạt động thu lượm chất thải có khả năng tái chế hiện chủ yếu do người dân thực hiện theo hình thức tự phát, với khối lượng chiếm chưa đến 0,1% tổng lượng chất thải rắn đưa về Khánh Sơn. Mặc dù con số này không phản ánh đầy đủ hoạt động thu hồi, tái chế chất thải trên toàn địa bàn TP. Đà Nẵng, nhưng cho thấy lượng chất thải được thu hồi trực tiếp tại bãi rác còn rất thấp. Điều này cũng đặt ra yêu cầu tăng cường phân loại, thu hồi các thành phần có khả năng tái sử dụng, tái chế trước khi đưa chất thải đến khâu xử lý cuối cùng.
Yêu cầu này phù hợp với định hướng quản lý chất thải rắn sinh hoạt được xác lập trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Theo đó, chất thải rắn sinh hoạt được phân loại theo các nhóm gồm chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm và chất thải rắn sinh hoạt khác. Việc phân loại tại nguồn tạo cơ sở cho tổ chức thu gom, vận chuyển và lựa chọn phương thức xử lý phù hợp với từng loại chất thải. Đây cũng là bước quan trọng để chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào xử lý cuối cùng sang quản lý chất thải theo hướng giảm phát sinh, tăng cường tái sử dụng và tái chế.
Đối với Khánh Sơn, việc sớm đưa các nhà máy phân loại, tái chế và đốt rác vào hoạt động là một trong những kiến nghị được đơn vị vận hành đưa ra nhằm giảm khối lượng chất thải phải chôn lấp. Tuy nhiên, hiệu quả của quá trình chuyển đổi không chỉ phụ thuộc vào việc đầu tư công trình xử lý mà còn gắn với đặc điểm, thành phần chất thải đầu vào, khả năng vận hành và yêu cầu kiểm soát ô nhiễm của từng công nghệ. Hoạt động tái chế cần nguồn chất thải có khả năng thu hồi và đáp ứng yêu cầu về chất lượng vật liệu, trong khi công nghệ đốt phải bảo đảm các điều kiện kỹ thuật, kiểm soát khí thải và quản lý tro, xỉ phát sinh. Vì vậy, giảm chôn lấp cần được xem xét trên cơ sở hiệu quả môi trường của toàn bộ quá trình xử lý, thay vì chỉ căn cứ vào khối lượng chất thải được chuyển sang công nghệ khác.
Cùng với đó, sự đồng bộ giữa phân loại tại nguồn, thu gom, vận chuyển và xử lý có ý nghĩa quyết định đối với khả năng giảm lượng chất thải phải chôn lấp. Nếu chất thải sau phân loại không được thu gom, vận chuyển phù hợp hoặc các cơ sở xử lý chưa đáp ứng yêu cầu tiếp nhận từng loại chất thải, hiệu quả của hoạt động phân loại và thu hồi tài nguyên sẽ bị hạn chế. Do đó, việc phát triển hạ tầng xử lý cần gắn với tổ chức lại các khâu trong hệ thống quản lý chất thải rắn sinh hoạt, bảo đảm sự kết nối từ nơi phát sinh đến cơ sở xử lý cuối cùng.
Đây cũng là định hướng được đề cập trong Chiến lược quốc gia về quản lý tổng hợp chất thải rắn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050, phê duyệt tại Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 07/5/2018. Chiến lược nhấn mạnh yêu cầu quản lý chất thải trong toàn bộ vòng đời, từ phòng ngừa, giảm thiểu phát sinh đến phân loại, thu gom, tái sử dụng, tái chế và xử lý cuối cùng; đồng thời hướng tới hạn chế khối lượng chất thải phải chôn lấp, tiết kiệm tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Bên cạnh giải pháp công nghệ, vấn đề quy hoạch hạ tầng xử lý chất thải cũng cần được xem xét trong mối quan hệ với yêu cầu bảo vệ môi trường và đời sống dân cư. Cần nghiên cứu bố trí bãi rác mới cách xa khu dân cư hoặc xem xét mở rộng khu vực chôn lấp hiện hữu, gắn với phương án bảo đảm khoảng cách an toàn theo quy định. Tuy nhiên, việc lựa chọn phương án cần được đánh giá trên cơ sở điều kiện đất đai, hạ tầng kỹ thuật, tác động môi trường và các yếu tố kinh tế – xã hội có liên quan. Mở rộng khả năng chôn lấp có thể đáp ứng nhu cầu tiếp nhận chất thải trong một giai đoạn nhất định, nhưng không thay thế được yêu cầu chuyển đổi phương thức xử lý về lâu dài.
Thực tiễn tại Khánh Sơn cho thấy, giải quyết áp lực chất thải rắn cần được tiếp cận theo hướng tổng thể, kết hợp giữa bảo đảm năng lực xử lý trước mắt với từng bước giảm phụ thuộc vào chôn lấp. Trong đó, đẩy mạnh phân loại tại nguồn, nâng cao khả năng thu hồi, tái chế và đưa các công nghệ xử lý phù hợp vào hoạt động là những yếu tố quan trọng. Đây không chỉ là hướng giải quyết áp lực đối với hạ tầng xử lý hiện có mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm các nguồn phát sinh ô nhiễm và hướng tới hệ thống quản lý chất thải rắn bền vững hơn tại TP. Đà Nẵng.