
Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho biết, trong bối cảnh yêu cầu phát triển bền vững ngày càng đặt ra cấp thiết, việc nhận diện, đánh giá, phản ánh đầy đủ giá trị của tài nguyên thiên nhiên và các hệ sinh thái có ý nghĩa quan trọng đối với công tác hoạch định chính sách, lập kế hoạch phát triển và ra quyết định. Tăng trưởng kinh tế không chỉ cần được xem xét thông qua các chỉ tiêu kinh tế truyền thống, mà còn phải tính đến sự thay đổi về quy mô, chất lượng của vốn tự nhiên cũng như những lợi ích mà các hệ sinh thái mang lại cho nền kinh tế và đời sống xã hội.
Hạch toán vốn tự nhiên là cách tiếp cận có hệ thống nhằm tổ chức thông tin về tài sản tự nhiên, tình trạng của các hệ sinh thái và dịch vụ hệ sinh thái, qua đó kết nối thông tin môi trường với thông tin kinh tế - xã hội. Việc áp dụng phương pháp này hỗ trợ cơ quan quản lý nhận diện rõ hơn mối quan hệ giữa hoạt động phát triển và môi trường, đánh giá xu hướng biến động của tài nguyên, đồng thời cung cấp thêm bằng chứng phục vụ xây dựng và lựa chọn chính sách.
Tham khảo kinh nghiệm quốc tế, hoàn thiện phương pháp hạch toán vốn tự nhiên
Trên thế giới, Khung Hạch toán kinh tế - môi trường của Liên hợp quốc, đặc biệt là Khung Hạch toán hệ sinh thái (SEEA-EA), cùng các sáng kiến, kinh nghiệm về hạch toán tài khoản đại dương đã và đang được nhiều quốc gia nghiên cứu, áp dụng. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc xây dựng, vận hành các tài khoản cần có phương pháp luận rõ ràng, phạm vi, hệ thống chỉ tiêu phù hợp, nguồn số liệu có chất lượng, cũng như sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và đơn vị cung cấp dữ liệu.
Trình bày tổng quan hệ thống hạch toán kinh tế - môi trường (SEEA), bà Kim Thị Thúy Ngọc, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho biết, SEEA là khuôn khổ thống kê do Liên hợp quốc xây dựng, nhằm tích hợp thông tin về kinh tế và môi trường trong một hệ thống thống nhất, qua đó phản ánh đầy đủ hơn mối quan hệ giữa hoạt động kinh tế với tài nguyên thiên nhiên và các hệ sinh thái. Nếu Hệ thống tài khoản quốc gia (SNA) chủ yếu ghi nhận các hoạt động sản xuất, tiêu dùng, đầu tư và giao dịch kinh tế, thì SEEA mở rộng phạm vi hạch toán bằng cách bổ sung thông tin về tài sản môi trường, nguồn tài nguyên đầu vào, dòng chất thải và những biến động của vốn tự nhiên.
Hệ thống gồm hai cấu phần chính: (i) Khung hạch toán kinh tế - môi trường trung tâm (SEEA-CF), tập trung hạch toán các tài sản môi trường riêng lẻ như đất, nước, rừng, gỗ và nguồn lợi thủy sản; (ii) Khung hạch toán hệ sinh thái (SEEA-EA), tiếp cận từ góc độ tổng thể hệ sinh thái, đánh giá hiện trạng, chất lượng, đa dạng sinh học, các dịch vụ hệ sinh thái và lợi ích mà chúng mang lại cho con người. Trên nền tảng đó, SEEA cung cấp cơ sở khoa học để đo lường sự phụ thuộc của nền kinh tế vào tài nguyên thiên nhiên, nhận diện chi phí suy thoái môi trường và hỗ trợ hoạch định chính sách theo hướng sử dụng hiệu quả vốn tự nhiên, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
Chia sẻ về kinh nghiệm quốc tế và khu vực trong xây dựng, áp dụng tài khoản đại dương, PGS.TS. Nguyễn Mậu Dũng, Học viện Nông nghiệp Việt Nam thông tin, tài khoản đại dương là hệ thống tổng hợp có cấu trúc các thông tin về biển và vùng ven biển, bao gồm bản đồ, dữ liệu, thống kê và chỉ tiêu phản ánh điều kiện môi trường, hoạt động kinh tế và các khía cạnh xã hội liên quan. Mục tiêu là cung cấp cơ sở thông tin tin cậy, nhất quán, có khả năng so sánh để phục vụ hoạch định chính sách và phát triển bền vững đại dương.
Trong 98 quốc gia được thống kê trên thế giới, có 71 quốc gia (72%) thường xuyên biên soạn và công bố ít nhất một tài khoản SEEA; 13 quốc gia (13%) thực hiện không thường xuyên và 14 quốc gia (14%) đã bắt đầu biên soạn nhưng chưa công bố chính thức. Đến năm 2024, có 53 quốc gia đã biên soạn hoặc đang triển khai tài khoản hệ sinh thái theo SEEA-EA. Kinh nghiệm của các quốc gia cho thấy, việc xây dựng, áp dụng tài khoản đại dương (Ocean Accounts) cần được triển khai trên cơ sở kế thừa hệ thống hạch toán kinh tế - môi trường (SEEA), đồng thời gắn với điều kiện dữ liệu, năng lực quản lý và yêu cầu phát triển của từng quốc gia.
Tại Indonesia, Cơ quan Thống kê Indonesia (BPS) đã phát triển hệ thống SISNERLING từ cuối những năm 1990 nhằm tích hợp thông tin về tài nguyên thiên nhiên và môi trường vào hệ thống tài khoản quốc gia. Quá trình này được hỗ trợ bởi các chương trình hợp tác quốc tế, trong đó có Chương trình Hạch toán tài sản và Định giá dịch vụ hệ sinh thái (WAVES) do Ngân hàng Thế giới điều phối. Indonesia chú trọng chuẩn hóa dữ liệu không gian thông qua chính sách “Một bản đồ” (One Map Policy), xây dựng bảng cân đối tài sản tự nhiên, theo dõi biến động trữ lượng, khai thác và suy thoái tài nguyên. Đáng chú ý, dữ liệu hạch toán được sử dụng để điều chỉnh các chỉ tiêu tăng trưởng theo mức độ cạn kiệt tài nguyên, hỗ trợ mô hình hóa và dự báo chính sách phát triển dài hạn. Đối với tài khoản đại dương, Indonesia từng bước xây dựng nền tảng dữ liệu tích hợp, phục vụ quản lý hệ sinh thái biển, nguồn lợi thủy sản và quy hoạch không gian biển.
Tại Philippines, kinh nghiệm nổi bật là triển khai hạch toán vốn tự nhiên và tài khoản đại dương theo lộ trình phù hợp. Quốc gia này ưu tiên xây dựng các tài khoản vật chất và những lĩnh vực có dữ liệu tương đối đầy đủ, sau đó từng bước mở rộng sang tài khoản hệ sinh thái, tài khoản tiền tệ. Quá trình thực hiện đồng thời chú trọng đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao năng lực kỹ thuật trong nước và xây dựng cơ chế tài chính ổn định. Đặc biệt, các tài khoản được định hướng phục vụ trực tiếp công tác quản lý và hoạch định chính sách, thay vì chỉ dừng lại ở hoạt động thống kê.
Trong khi đó, Vương quốc Anh, Hà Lan, Australia cũng là những quốc gia được lựa chọn nghiên cứu về kinh nghiệm triển khai SEEA và tài khoản đại dương. Việc tham khảo các mô hình này cho thấy sự cần thiết phải tiếp cận hạch toán đại dương trên cơ sở hệ thống thông tin thống nhất, kết hợp dữ liệu kinh tế, môi trường và xã hội, đồng thời bảo đảm khả năng ứng dụng kết quả vào quản lý tài nguyên cũng như phát triển các ngành kinh tế biển.
Từ kinh nghiệm quốc tế, PGS.TS. Nguyễn Mậu Dũng cho rằng, Việt Nam cần xác định rõ vai trò chủ trì của cơ quan nhà nước trong xây dựng, vận hành hệ thống tài khoản đại dương; thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành để kết nối, chia sẻ và chuẩn hóa dữ liệu. Đồng thời, cần ưu tiên xây dựng cơ sở dữ liệu không gian thống nhất, kết hợp dữ liệu viễn thám với điều tra thực địa, bảo đảm khả năng cập nhật, so sánh theo thời gian; triển khai hạch toán theo lộ trình, bắt đầu từ những nhóm tài nguyên, hệ sinh thái, lĩnh vực có dữ liệu tương đối đầy đủ, sau đó mở rộng sang các tài khoản dịch vụ hệ sinh thái, tài khoản tiền tệ và các chỉ tiêu tổng hợp. Bên cạnh hoàn thiện phương pháp và dữ liệu, Việt Nam cần xây dựng kế hoạch truyền thông song hành với lộ trình hình thành tài khoản đại dương. Trọng tâm trước mắt là phổ biến nhận thức, thống nhất cách hiểu; tiếp đó mở rộng hoạt động đào tạo chuyên môn, chia sẻ dữ liệu, giới thiệu các ứng dụng trong thực tiễn quản lý. Hoạt động này cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và địa phương ven biển. Các sản phẩm truyền thông cần được thiết kế dễ tiếp cận, làm rõ mối liên hệ giữa giá trị kinh tế của biển với giá trị sinh thái và lợi ích lâu dài đối với cộng đồng. Qua đó, truyền thông góp phần hình thành nền tảng nhận thức, thúc đẩy sự tham gia của các bên liên quan và tạo điều kiện để tài khoản đại dương trở thành công cụ hỗ trợ hoạch định chính sách, phát triển kinh tế biển xanh.
Xây dựng hướng dẫn kỹ thuật, tạo nền tảng triển khai tại Việt Nam
Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu, từng bước áp dụng hạch toán vốn tự nhiên có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh đất nước đang thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng tài nguyên. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực có tính liên ngành, đòi hỏi kiến thức chuyên môn về kinh tế, môi trường, thống kê, tài nguyên và hệ sinh thái; đồng thời cần có sự thống nhất về phương pháp, quy trình thu thập, xử lý số liệu, cũng như trách nhiệm phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan liên quan.

Trong khuôn khổ Dự án Hạch toán vốn tự nhiên, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường đang phối hợp với các chuyên gia và cơ quan liên quan nghiên cứu, xây dựng các nội dung hướng dẫn kỹ thuật phục vụ triển khai hạch toán vốn tự nhiên tại Việt Nam. Tài liệu hướng dẫn được xây dựng trên cơ sở kế thừa các khuôn khổ và hướng dẫn quốc tế, gồm Khung hạch toán kinh tế - môi trường trung tâm (SEEA-CF) của Liên hợp quốc năm 2014; Khung hạch toán hệ sinh thái (SEEA-EA) năm 2024; Khung tài khoản đại dương toàn cầu (Global Ocean Accounts Framework) năm 2022 và nghiên cứu thí điểm tài khoản đại dương tại Indonesia. Việc tham khảo các tài liệu này nhằm bảo đảm tính thống nhất với chuẩn mực thống kê quốc tế, đồng thời tạo cơ sở vận dụng phù hợp với điều kiện dữ liệu, thể chế, yêu cầu quản lý của Việt Nam.
Về nội dung, tài liệu hướng tới hướng dẫn các phương pháp hạch toán vốn tự nhiên và tài khoản đại dương, trong đó bao gồm hạch toán tài sản môi trường; tài khoản hiện vật, tiền tệ và chất lượng tài sản; các dòng chảy từ đại dương vào nền kinh tế và từ nền kinh tế ra môi trường; tài khoản vệ tinh kinh tế đại dương; tài khoản quản trị và tài khoản tài sản đại dương. Cách tiếp cận này cho phép xem xét đồng thời quy mô, hiện trạng, chất lượng, biến động của các nguồn tài nguyên biển, cũng như mối quan hệ giữa hoạt động kinh tế với các hệ sinh thái và lợi ích xã hội. Đặc biệt, tài khoản tài sản đại dương có phạm vi tổng hợp rộng, kết nối bốn nhóm thông tin gồm tài sản môi trường, tài sản kinh tế, dòng kinh tế và tài sản, phúc lợi xã hội.
Một điểm đáng chú ý là tài liệu không chỉ tập trung vào phương pháp chuyên môn mà còn chú trọng xây dựng năng lực cho các nhóm đối tượng tham gia. Sáu chương trình đào tạo được đề xuất, gồm: Đào tạo cán bộ cấp Trung ương; cán bộ địa phương; cán bộ doanh nghiệp; đào tạo chuyên sâu về SEEA-CF; SEEA-EA và tài khoản đại dương. Nội dung được thiết kế theo chức năng, nhiệm vụ, nhu cầu sử dụng thông tin của từng nhóm. Nếu cán bộ quản lý nhà nước cần được trang bị kiến thức để vận dụng kết quả hạch toán vào hoạch định chính sách, quy hoạch và phân bổ nguồn lực, thì cán bộ địa phương cần nâng cao khả năng nhận diện nhu cầu dữ liệu, quản lý tài nguyên, bảo vệ hệ sinh thái. Đối với doanh nghiệp, trọng tâm là nhận thức về mối quan hệ giữa hoạt động sản xuất, kinh doanh với vốn tự nhiên, dịch vụ hệ sinh thái, quản trị rủi ro và thực hiện các yêu cầu về ESG, báo cáo bền vững.
Thông qua việc kết hợp hướng dẫn kỹ thuật với các chương trình đào tạo, tài liệu được kỳ vọng góp phần nâng cao năng lực thu thập, xử lý, tích hợp và phân tích dữ liệu; tăng cường phối hợp giữa các ngành, các cấp, các bên liên quan. Đây cũng là cơ sở để từng bước đưa thông tin hạch toán vốn tự nhiên và tài khoản đại dương vào quy hoạch không gian biển, quản lý tài nguyên, bảo tồn đa dạng sinh học và hoạch định chính sách phát triển kinh tế biển xanh.
Trong phần thảo luận, các đại biểu đã tập trung bàn thảo xoay quay hai nội dung chính: (i) Rà soát phương pháp luận hạch toán vốn tự nhiên trên thế giới, bao gồm khái niệm, cấu trúc và các loại tài khoản trong Khung Hạch toán hệ sinh thái SEEA-EA và Khung Hạch toán tài khoản đại dương; trao đổi kinh nghiệm của một số quốc gia, qua đó rút ra những bài học phù hợp với điều kiện của Việt Nam; (ii) Giới thiệu và tham vấn để hoàn thiện Hướng dẫn kỹ thuật hạch toán vốn tự nhiên tại Việt Nam. Các nội dung được trao đổi bao gồm mục đích, phạm vi và cấu trúc tài liệu; nội dung của các tài khoản thành phần; phương pháp biên soạn; nguồn số liệu và quy trình thu thập, xử lý dữ liệu. Đặc biệt, các ý kiến về khả năng xây dựng tài khoản hiện vật và tài khoản tiền tệ, cũng như điều kiện về dữ liệu và thể chế triển khai, sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với tính khả thi của Hướng dẫn. Những ý kiến tại đóng góp tại Hội thảo được Ban Tổ chức và nhóm nghiên cứu tổng hợp, nghiên cứu tiếp thu để hoàn thiện tài liệu hướng dẫn, làm cơ sở tham khảo cho quá trình nghiên cứu và triển khai hạch toán vốn tự nhiên trong thời gian tới.
Nhìn tổng thể, Hướng dẫn kỹ thuật về hạch toán vốn tự nhiên không đơn thuần là tài liệu nghiệp vụ thống kê, mà còn là cơ sở hỗ trợ Việt Nam hình thành cách tiếp cận thống nhất trong nhận diện, đo lường và sử dụng giá trị vốn tự nhiên biển. Để tài liệu phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống dữ liệu, nâng cao năng lực chuyên môn, bảo đảm phối hợp liên ngành và duy trì nguồn lực thực hiện lâu dài. Đây là những điều kiện quan trọng để từng bước đưa kết quả hạch toán vào quá trình quản lý tổng hợp tài nguyên, bảo vệ môi trường biển và hoạch định chính sách phát triển bền vững.