Trong bối cảnh chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn (được xem là hướng tiếp cận quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm thiểu chất thải và gia tăng giá trị kinh tế trong toàn bộ chuỗi cung ứng du lịch. Bài viết phân tích cơ sở chính sách, thực trạng triển khai kinh tế tuần hoàn trong ngành du lịch Việt Nam, giới thiệu một số mô hình tiêu biểu về du lịch không rác thải, lưu trú xanh, tái sử dụng tài nguyên và du lịch gắn với kinh tế cộng đồng. Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp về hoàn thiện thể chế, đổi mới công nghệ, phát triển sản phẩm du lịch tuần hoàn, huy động nguồn lực và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp, cộng đồng và du khách, góp phần thúc đẩy ngành du lịch phát triển theo hướng xanh, bền vững.
Từ khóa: Kinh tế tuần hoàn, du lịch xanh, du lịch bền vững, quản lý chất thải, phát triển du lịch.
1. Mở đầu
Du lịch có vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và quảng bá hình ảnh quốc gia. Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển du lịch với hệ thống tài nguyên thiên nhiên đa dạng, đường bờ biển dài, các khu di sản, vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên và bản sắc văn hóa phong phú của các vùng miền. Tuy nhiên, quá trình phát triển du lịch cũng làm gia tăng nhu cầu sử dụng đất, nước, năng lượng, thực phẩm và các loại vật liệu phục vụ hoạt động lưu trú, ăn uống, vận chuyển, vui chơi, giải trí.
Mô hình phát triển du lịch theo phương thức tuyến tính, dựa trên khai thác tài nguyên, tiêu dùng và thải bỏ, đang bộc lộ nhiều hạn chế. Chất thải nhựa dùng một lần, thức ăn dư thừa, nước thải chưa được xử lý triệt để và mức tiêu thụ năng lượng lớn tại các cơ sở lưu trú là những vấn đề đáng quan tâm. Những áp lực này không chỉ làm gia tăng chi phí vận hành mà còn ảnh hưởng đến chất lượng môi trường, cảnh quan và sức hấp dẫn của điểm đến.
Trong bối cảnh đó, kinh tế tuần hoàn mở ra hướng tiếp cận mới cho ngành Du lịch, chuyển từ mô hình khai thác - tiêu dùng - thải bỏ sang giảm thiểu sử dụng tài nguyên, kéo dài vòng đời sản phẩm, tái sử dụng, sửa chữa, tái chế và phục hồi hệ sinh thái. Phát triển kinh tế tuần hoàn trong du lịch không chỉ là giải pháp xử lý chất thải mà còn là quá trình tổ chức lại toàn bộ hoạt động sản xuất, cung ứng và tiêu dùng dịch vụ theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và tạo ra giá trị gia tăng. Đây là yêu cầu quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm tính bền vững của ngành du lịch Việt Nam.
2. Chính sách phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành du lịch
Trong những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước hình thành khung chính sách thúc đẩy tăng trưởng xanh, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế tuần hoàn. Đây là cơ sở quan trọng để ngành du lịch chuyển đổi phương thức hoạt động theo hướng tiết kiệm tài nguyên và giảm thiểu tác động môi trường.
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã chính thức thể chế hóa các quy định về kinh tế tuần hoàn, xác định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong việc sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chất thải và tăng cường tái sử dụng, tái chế. Điều 142 của Luật quy định về kinh tế tuần hoàn, tạo cơ sở pháp lý để các ngành, lĩnh vực, trong đó có du lịch, xây dựng và triển khai các mô hình sản xuất, kinh doanh tuần hoàn [1]. Tiếp đó, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10/1/2022 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, trong đó cụ thể hóa các nội dung liên quan đến kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Các quy định này có ý nghĩa đối với doanh nghiệp du lịch trong việc lựa chọn sản phẩm, bao bì, vật liệu và tổ chức thu gom, phân loại chất thải [2].
Đặc biệt, Quyết định số 687/QĐ-TTg ngày 7/6/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án Phát triển kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam đã xác định kinh tế tuần hoàn là một trong những động lực đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Đề án đặt ra yêu cầu thúc đẩy các mô hình kinh doanh tuần hoàn, đổi mới công nghệ, phát triển thị trường nguyên liệu thứ cấp và tăng cường liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị [3]. Bên cạnh đó, Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050 được phê duyệt tại Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 1/10/2021 nhấn mạnh yêu cầu xanh hóa các ngành kinh tế, thúc đẩy tiêu dùng bền vững, giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên [4]. Đối với lĩnh vực du lịch, Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030 được phê duyệt tại Quyết định số 147/QĐ-TTg ngày 22/1/2020 xác định phát triển du lịch theo hướng bền vững, tăng trưởng xanh, gắn với bảo tồn và phát huy giá trị tài nguyên thiên nhiên, văn hóa, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu [5].
Có thể thấy, Việt Nam đã có những định hướng chính sách tương đối đồng bộ về kinh tế tuần hoàn, tăng trưởng xanh và du lịch bền vững. Tuy nhiên, các quy định chuyên biệt về tiêu chí du lịch tuần hoàn, định mức sử dụng tài nguyên, tiêu chuẩn giảm phát sinh chất thải và cơ chế khuyến khích doanh nghiệp du lịch áp dụng mô hình tuần hoàn vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.
3. Thực trạng phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành Du lịch
3.1. Những kết quả bước đầu
Trong thời gian qua, cùng với xu hướng phát triển du lịch xanh và du lịch có trách nhiệm, nhiều địa phương, doanh nghiệp đã quan tâm hơn đến việc áp dụng các giải pháp tiết kiệm tài nguyên, giảm thiểu chất thải và bảo vệ môi trường tại các điểm đến.
Trong lĩnh vực lưu trú, một số khách sạn, khu nghỉ dưỡng đã triển khai các giải pháp như sử dụng đèn tiết kiệm điện, thiết bị điều hòa hiệu suất cao, hệ thống năng lượng mặt trời, thiết bị tiết kiệm nước và thay thế một phần đồ nhựa dùng một lần bằng vật liệu thân thiện với môi trường. Một số cơ sở lưu trú thực hiện phân loại rác tại nguồn, hạn chế bao bì nhựa, tái sử dụng khăn và ga trải giường theo nhu cầu của khách.
Trong lĩnh vực dịch vụ ăn uống, một số nhà hàng và cơ sở du lịch đã chú trọng sử dụng thực phẩm có nguồn gốc địa phương, ưu tiên sản phẩm theo mùa, kiểm soát khẩu phần ăn nhằm hạn chế thức ăn dư thừa. Chất thải hữu cơ từ hoạt động chế biến và tiêu dùng thực phẩm tại một số mô hình được thu gom để sản xuất phân compost hoặc làm thức ăn chăn nuôi phù hợp với quy định.
Đối với du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng, việc khai thác các giá trị tự nhiên, văn hóa bản địa gắn với bảo tồn tài nguyên đã góp phần hình thành những mô hình có khả năng tạo ra chuỗi giá trị tuần hoàn. Các hoạt động như sử dụng sản phẩm nông nghiệp địa phương, phát triển nghề thủ công truyền thống, tổ chức trải nghiệm sản xuất nông nghiệp và tiêu thụ sản phẩm tại chỗ góp phần giảm chi phí vận chuyển, tăng thu nhập cho cộng đồng và nâng cao giá trị sản phẩm du lịch.

Bên cạnh đó, một số địa phương đã triển khai chương trình hạn chế rác thải nhựa tại điểm đến, tổ chức thu gom rác trên bãi biển, tuyên truyền không sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần và khuyến khích du khách tham gia bảo vệ môi trường. Đây là những bước đi ban đầu tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi sang du lịch tuần hoàn.
3.2. Một số mô hình kinh tế tuần hoàn trong ngành Du lịch
Mô hình du lịch không rác thải nhựa: Đây là mô hình tập trung giảm thiểu và tiến tới loại bỏ các sản phẩm nhựa dùng một lần trong hoạt động du lịch. Các cơ sở lưu trú, nhà hàng và điểm tham quan thay thế chai nước nhựa bằng bình nước có thể tái sử dụng, sử dụng vật liệu bao gói thân thiện môi trường, bố trí điểm tiếp nước và tổ chức phân loại rác tại nguồn. Mô hình này có thể được triển khai tại các khu du lịch biển, đảo, khu bảo tồn thiên nhiên và các điểm du lịch cộng đồng. Bên cạnh việc giảm lượng chất thải phát sinh, mô hình còn góp phần nâng cao hình ảnh điểm đến xanh và khuyến khích du khách thực hiện hành vi tiêu dùng có trách nhiệm.
Mô hình khách sạn, khu nghỉ dưỡng tuần hoàn: Mô hình khách sạn tuần hoàn hướng đến sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên trong toàn bộ quá trình vận hành. Điện năng được tiết kiệm thông qua hệ thống chiếu sáng, điều hòa hiệu suất cao và sử dụng năng lượng tái tạo; nước được tiết kiệm thông qua thiết bị vệ sinh hiệu quả, thu gom nước mưa và tái sử dụng nước sau xử lý cho tưới cây, vệ sinh cảnh quan theo quy chuẩn. Đồng thời, các cơ sở lưu trú có thể giảm chất thải thực phẩm thông qua dự báo nhu cầu, quản lý kho, điều chỉnh khẩu phần và kết nối với các đơn vị thu gom, xử lý chất thải hữu cơ. Đồ nội thất, thiết bị và vật liệu xây dựng được ưu tiên sửa chữa, bảo trì, tái sử dụng nhằm kéo dài vòng đời sản phẩm.
Mô hình du lịch nông nghiệp gắn với kinh tế tuần hoàn: Mô hình này tạo liên kết giữa hoạt động du lịch với sản xuất nông nghiệp địa phương. Du khách tham gia trải nghiệm trồng trọt, thu hoạch, chế biến nông sản và tìm hiểu quy trình sản xuất thân thiện môi trường. Phụ phẩm nông nghiệp được tận dụng làm phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu cho các sản phẩm thủ công phù hợp. Các cơ sở du lịch sử dụng thực phẩm từ hợp tác xã và hộ sản xuất địa phương, hình thành chuỗi cung ứng ngắn, giảm chi phí vận chuyển và tăng giá trị nông sản. Mô hình vừa tạo thêm sinh kế cho người dân vừa góp phần bảo tồn cảnh quan nông thôn và các giá trị văn hóa bản địa.
Mô hình du lịch sinh thái gắn với bảo tồn hệ sinh thái: Tại các vườn quốc gia, khu bảo tồn và khu Ramsar, hoạt động du lịch sinh thái có thể được tổ chức theo hướng giới hạn sức chứa, kiểm soát tác động môi trường và sử dụng nguồn thu du lịch để hỗ trợ bảo tồn. Cộng đồng địa phương tham gia cung cấp dịch vụ hướng dẫn, lưu trú, vận chuyển và sản phẩm đặc trưng. Mô hình này tạo ra vòng liên kết giữa bảo tồn tài nguyên - phát triển dịch vụ - tạo sinh kế - tái đầu tư cho bảo tồn. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa trong phát triển du lịch tại các khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao, đồng thời góp phần nâng cao trách nhiệm của du khách đối với thiên nhiên.
4. Giải pháp thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành Du lịch
Một là, hoàn thiện cơ chế, chính sách và tiêu chí đánh giá du lịch tuần hoàn. Cần cụ thể hóa các định hướng kinh tế tuần hoàn thành bộ tiêu chí áp dụng cho khách sạn, khu nghỉ dưỡng, nhà hàng, doanh nghiệp lữ hành và điểm đến. Các tiêu chí cần tập trung vào hiệu quả sử dụng năng lượng, nước, nguyên vật liệu, tỷ lệ giảm thiểu và tái chế chất thải; sử dụng sản phẩm địa phương và mức độ bảo tồn hệ sinh thái. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế ưu đãi tín dụng xanh, hỗ trợ thuế và khuyến khích đầu tư công nghệ môi trường cho doanh nghiệp du lịch.
Hai là, thúc đẩy chuyển đổi xanh trong các cơ sở kinh doanh du lịch. Khuyến khích doanh nghiệp kiểm toán năng lượng, nước và chất thải; áp dụng công nghệ tiết kiệm tài nguyên, năng lượng tái tạo, hệ thống quản lý thông minh và thiết bị hiệu suất cao. Các cơ sở lưu trú cần xây dựng quy trình phân loại chất thải tại nguồn, hạn chế nhựa dùng một lần, kiểm soát thực phẩm dư thừa và tăng cường tái sử dụng nước sau xử lý phù hợp quy chuẩn.
Ba là, phát triển chuỗi liên kết tuần hoàn trong hệ sinh thái du lịch. Cần tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp du lịch với hợp tác xã nông nghiệp, cơ sở sản xuất, doanh nghiệp tái chế và cộng đồng địa phương. Phụ phẩm từ sản xuất nông nghiệp, thực phẩm và hoạt động dịch vụ cần được xem xét như nguồn nguyên liệu đầu vào cho các hoạt động khác. Việc hình thành mạng lưới cung ứng tại chỗ sẽ giúp giảm chi phí, hạn chế phát thải từ vận chuyển và gia tăng giá trị kinh tế cho địa phương.
Bốn là, đầu tư hạ tầng và công nghệ quản lý chất thải tại các điểm đến. Ưu tiên xây dựng hệ thống phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải phù hợp với đặc điểm từng địa bàn. Đối với các khu du lịch biển đảo, khu sinh thái và khu vực có lượng khách lớn theo mùa, cần có phương án quản lý rác thải riêng, hạn chế thất thoát chất thải ra môi trường. Khuyến khích áp dụng công nghệ số trong theo dõi lượng tiêu thụ điện, nước và phát sinh chất thải để nâng cao hiệu quả quản lý.
Năm là, phát triển sản phẩm du lịch xanh và tuần hoàn. Các địa phương cần ưu tiên phát triển du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp, du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm gắn với bảo tồn thiên nhiên và văn hóa bản địa. Việc thiết kế sản phẩm cần gắn với nguyên tắc sử dụng tài nguyên hợp lý, hạn chế phát sinh chất thải và tăng tỷ lệ sử dụng hàng hóa, dịch vụ tại địa phương.
Sáu là, nâng cao nhận thức và thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng và du khách. Tăng cường đào tạo về kinh tế tuần hoàn cho cán bộ quản lý, người lao động và chủ cơ sở kinh doanh du lịch. Đưa nội dung tiêu dùng bền vững, bảo vệ môi trường và giảm rác thải nhựa vào hoạt động truyền thông tại điểm đến. Khuyến khích du khách sử dụng bình nước cá nhân, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, tiết kiệm điện, nước và tôn trọng các quy định bảo tồn.
Bảy là, tăng cường hợp tác quốc tế và huy động nguồn lực tài chính xanh. Việt Nam cần đẩy mạnh hợp tác với các tổ chức quốc tế, mạng lưới du lịch bền vững và doanh nghiệp có kinh nghiệm trong triển khai mô hình tuần hoàn. Đồng thời, thúc đẩy tiếp cận nguồn vốn xanh, vốn khí hậu và các chương trình hỗ trợ kỹ thuật để đầu tư hạ tầng, đổi mới công nghệ và nhân rộng mô hình hiệu quả.
5. Kết luận
Phát triển kinh tế tuần hoàn là hướng đi cần thiết để ngành du lịch Việt Nam chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên khai thác tài nguyên và tiêu dùng tuyến tính sang mô hình sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và gia tăng giá trị trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Những kết quả bước đầu trong phát triển du lịch xanh, giảm rác thải nhựa, sử dụng năng lượng tiết kiệm, du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng đã tạo nền tảng thuận lợi cho quá trình chuyển đổi này. Tuy nhiên, những hạn chế về thể chế, hạ tầng, nguồn lực tài chính, công nghệ và liên kết chuỗi giá trị vẫn là những rào cản đáng kể. Do đó, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng và du khách; trong đó, hoàn thiện chính sách, phát triển các mô hình kinh doanh tuần hoàn và xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá là những nhiệm vụ trọng tâm. Thực hiện hiệu quả các giải pháp này sẽ góp phần nâng cao chất lượng điểm đến, năng lực cạnh tranh ngành du lịch, hướng tới mục tiêu phát triển xanh và bền vững.
Châu Loan
Tài liệu tham khảo
1. Quốc hội (2020), Luật Bảo vệ môi trường số 72/2020/QH14, ngày 17/11/2020.
2. Chính phủ (2022), Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10/1/2022 quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.
3. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 687/QĐ-TTg ngày 7/6/2022 phê duyệt Đề án Phát triển kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam.
4. Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 1/10/2021 phê duyệt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050.
5. Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 147/QĐ-TTg ngày 22/1/2020 phê duyệt Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030.
6. United Nations Environment Programme (UNEP) (2020), Sustainability and Circularity in the Textile Value Chain.