1. Yêu cầu cấp thiết tăng cường quản lý chất thải rắn công nghiệp và hoạt động thu gom, tập kết, tái chế phế liệu

Chất thải rắn công nghiệp phát sinh gắn liền với hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quá trình phát triển công nghiệp. Vì vậy, quản lý hiệu quả loại chất thải này không thể chỉ tập trung vào khâu xử lý cuối cùng mà cần kiểm soát toàn bộ quá trình từ phát sinh, phân loại, lưu giữ, thu gom, vận chuyển đến tái chế và xử lý. Đặc biệt, hoạt động thu gom, tập kết, sơ chế, tái chế phế liệu còn liên quan đến nhiều lĩnh vực như đất đai, trật tự xây dựng, phòng cháy chữa cháy, hoạt động điện lực, sử dụng điện và an toàn lao động.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải rà soát đầy đủ các doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân và địa điểm đang thực hiện hoạt động thu gom, tập kết, phân loại, sơ chế, tái chế phế liệu trên địa bàn Thành phố; đồng thời đánh giá cả tình trạng pháp lý và hiện trạng hoạt động của từng cơ sở. Việc quản lý cũng cần dựa trên mức độ rủi ro để xác định những cơ sở cần kiểm tra, xử lý ngay và những cơ sở cần đưa vào diện quản lý thường xuyên. Đối với các trường hợp gây ô nhiễm, vi phạm nghiêm trọng về phòng cháy chữa cháy, đất đai, xây dựng hoặc gây mất an ninh, an toàn, ảnh hưởng đến khu dân cư, cần có biện pháp xử lý, đình chỉ hoặc lộ trình di dời phù hợp.

Một yêu cầu quan trọng khác là quản lý chặt chất thải nhưng đồng thời phải phát huy giá trị tài nguyên của chất thải và phế liệu. Kế hoạch vì vậy không chỉ hướng tới ngăn chặn tình trạng xả thải không đúng quy định gây ô nhiễm môi trường mà còn khuyến khích tái sử dụng, tái chế chất thải rắn, biến phế liệu thành nguyên liệu sản xuất, qua đó tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên và hạn chế lượng chất thải phải xử lý.

Cùng với đó, trách nhiệm của các cấp chính quyền, cơ sở sản xuất và đơn vị dịch vụ môi trường cần được nâng cao. Việc triển khai phải đồng bộ từ Thành phố đến xã, phường, phân công rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị và kiểm soát toàn bộ quá trình phát sinh, phân loại, lưu giữ, thu gom, vận chuyển, tái chế, xử lý chất thải. Các hành vi đổ, chôn, lấp, đốt hoặc xử lý chất thải trái quy định phải được kịp thời phát hiện, xử lý; trường hợp có dấu hiệu tội phạm phải chuyển cơ quan có thẩm quyền theo quy định.

Đáng chú ý, hoạt động kiểm tra được định hướng tập trung vào các cơ sở nằm xen kẽ khu dân cư, tập kết khối lượng lớn phế liệu, sử dụng vật liệu dễ cháy, có hoạt động đốt, nung, nấu, nghiền, rửa, tái sinh chất thải rắn công nghiệp, phế liệu hoặc đã có phản ánh của người dân. Việc xử lý phải đúng thẩm quyền, đúng trình tự, khách quan, công khai và gắn với yêu cầu khắc phục hậu quả, kiểm tra, giám sát việc chấp hành sau xử lý.

2. Quản lý toàn diện, kiểm soát chặt nguồn thải và các cơ sở tái chế phế liệu

Trên cơ sở những yêu cầu đặt ra, Kế hoạch hướng tới thiết lập cơ chế quản lý thống nhất, đồng bộ đối với chất thải rắn công nghiệp và toàn bộ các cơ sở thu gom, tập kết, phân loại, sơ chế, tái chế phế liệu trên địa bàn Thành phố. Mục tiêu là không để xảy ra tình trạng xả chất thải rắn công nghiệp, phế liệu ra môi trường không đúng quy định; đồng thời khuyến khích tối đa khả năng phân loại, tái chế để đưa chất thải, phế liệu trở lại làm nguyên liệu cho các chuỗi sản xuất. Các cơ sở hoạt động phải tuân thủ nghiêm các quy chuẩn kỹ thuật về môi trường và an toàn phòng, chống cháy nổ.

Để cụ thể hóa mục tiêu này, Kế hoạch đặt ra yêu cầu 100% cơ sở, địa điểm hoạt động tập kết, tái chế phế liệu phải được rà soát, lập danh sách quản lý, theo dõi; 100% chất thải rắn công nghiệp phát sinh tại các khu công nghệ cao, khu công nghiệp, cụm công nghiệp được thu gom, xử lý theo quy định. Tình trạng pháp lý của từng cơ sở cũng được rà soát, đánh giá trên các phương diện đăng ký kinh doanh, đất đai, xây dựng, môi trường, phòng cháy chữa cháy và các điều kiện chuyên ngành khác.

Trên cơ sở kết quả rà soát, từng cơ sở được phân loại theo tình trạng hoạt động, mức độ nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, cháy nổ và tình trạng vi phạm hoặc hoạt động không phép để có biện pháp thanh tra, kiểm tra, xử lý phù hợp. Qua đó, hoạt động quản lý từng bước chuyển từ xử lý khi vi phạm đã xảy ra sang chủ động nhận diện, phân loại và phòng ngừa rủi ro, đồng thời đưa hoạt động thu gom, tập kết, tái chế phế liệu vào nền nếp, bảo đảm an toàn và giảm ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Cách tiếp cận này cũng cho thấy quản lý chất thải rắn công nghiệp không chỉ nhằm xử lý những tồn tại trước mắt. Việc kiểm soát nguồn phát sinh và các cơ sở thu gom, tái chế được đặt trong mối quan hệ với tái sử dụng tài nguyên, giảm lượng chất thải phải xử lý và từng bước đưa chất thải, phế liệu trở lại chu trình sản xuất. Đây là cơ sở để kết hợp giữa yêu cầu bảo vệ môi trường với thúc đẩy hoạt động tái chế theo hướng an toàn, hiệu quả và bền vững.

3. Năm nhóm giải pháp, nhiệm vụ trọng tâm

Để thực hiện các mục tiêu trên, Kế hoạch xác định 5 nhóm giải pháp, nhiệm vụ trọng tâm, tập trung vào rà soát, phân loại cơ sở; kiểm tra, xử lý vi phạm; phòng ngừa phát sinh cơ sở vi phạm mới; phát triển hoạt động tái chế, xử lý chất thải; đồng thời tăng cường phối hợp và nâng cao hiệu quả quản lý.

Thứ nhất, rà soát, thống kê, phân loại toàn bộ các cơ sở tập kết, tái chế phế liệu trên địa bàn. Tổ chức rà soát toàn diện các cơ sở thu gom, tập kết, sơ chế, tái chế phế liệu trên địa bàn; lập danh sách cụ thể từng cơ sở, xác định vị trí, quy mô, loại hình hoạt động, tình trạng pháp lý và những vấn đề tồn tại, vi phạm. Phân loại các cơ sở theo mức độ nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, cháy nổ, mất an ninh, an toàn, ảnh hưởng đến khu dân cư, đời sống sinh hoạt của người dân để có biện pháp quản lý, xử lý phù hợp.

Thứ hai, tập trung kiểm tra, xử lý các cơ sở tiềm ẩn nguy cơ và vi phạm. Tập trung kiểm tra công tác quản lý chất thải rắn công nghiệp đối với các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; các cơ sở tập kết, thu gom, tái chế phế liệu hoạt động trong khu dân cư, sử dụng đất không đúng mục đích, hoạt động không phù hợp với quy hoạch, không bảo đảm các điều kiện về bảo vệ môi trường, phòng cháy chữa cháy; cơ sở có hoạt động tập kết, đốt, nung, tái chế phế liệu gây ô nhiễm hoặc có nguy cơ cháy nổ cao, hoạt động xả thải, chôn lấp chất thải.

Kiên quyết xử lý các cơ sở vi phạm theo thẩm quyền; yêu cầu khắc phục đầy đủ các vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường, quản lý, sử dụng đất đai, trật tự xây dựng, phòng cháy chữa cháy, an toàn lao động, hoạt động sử dụng điện và các quy định khác có liên quan. Đối với cơ sở không đủ điều kiện hoạt động, hoạt động tại địa điểm không phù hợp hoặc gây ô nhiễm, mất an toàn, thực hiện các biện pháp yêu cầu dừng hoạt động, di dời hoặc xử lý theo quy định. Trường hợp vi phạm nghiêm trọng, tái phạm, cố tình không chấp hành hoặc có dấu hiệu tội phạm, kịp thời chuyển cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xử lý theo quy định pháp luật.

Thứ ba, tăng cường quản lý, phòng ngừa phát sinh cơ sở vi phạm mới. Tăng cường quản lý địa bàn, kịp thời phát hiện các cơ sở, điểm tập kết phế liệu mới phát sinh; không để hình thành các điểm tập kết, tái chế phế liệu tự phát, quy mô lớn trong khu dân cư hoặc tại các địa điểm không phù hợp với quy hoạch. Thường xuyên kiểm tra, giám sát các cơ sở đã được xử lý, yêu cầu thực hiện đầy đủ biện pháp khắc phục và không để xảy ra tình trạng tái phạm, hoạt động trở lại sau khi đã bị xử lý.

Thứ tư, phát triển dự án tái chế, xử lý chất thải rắn công nghiệp. Khuyến khích phát triển các dự án tái chế, xử lý chất thải rắn công nghiệp, mô hình kinh tế tuần hoàn, mô hình tái chế phế liệu sử dụng công nghệ tiên tiến, không gây ô nhiễm môi trường. Nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ xử lý chất thải, đặc biệt là chất thải từ công nghiệp năng lượng tái tạo theo nguyên tắc giảm thiểu, thu hồi, tái sử dụng, tái chế để giảm lượng chất thải trên địa bàn Thành phố.

Thứ năm, nâng cao hiệu quả công tác phối hợp và quản lý. Tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình rà soát, kiểm tra và xử lý; kịp thời trao đổi thông tin, tháo gỡ khó khăn, xử lý các vụ việc phức tạp, vượt thẩm quyền của địa phương.

Từng bước xây dựng, cập nhật cơ sở dữ liệu về các cơ sở thu gom, tập kết, tái chế phế liệu để phục vụ quản lý, kiểm tra, giám sát. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn các cơ sở chấp hành quy định pháp luật về môi trường, đất đai, xây dựng và phòng cháy chữa cháy.

Việc triển khai các giải pháp trên được gắn với trách nhiệm cụ thể của các sở, ngành, Công an Thành phố, Ban quản lý các Khu công nghệ cao và Khu công nghiệp và UBND các phường, xã. Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan thường trực, theo dõi, đôn đốc và tổng hợp kết quả thực hiện; chính quyền xã, phường trực tiếp quản lý địa bàn, rà soát các cơ sở, phát hiện, ngăn chặn và xử lý theo thẩm quyền các hành vi vi phạm.

Với cách tiếp cận quản lý toàn diện từ nguồn phát sinh đến thu gom, tái chế và xử lý, Kế hoạch không chỉ nhằm chấn chỉnh những tồn tại trong hoạt động thu gom, tập kết, tái chế phế liệu mà còn hướng tới phòng ngừa rủi ro, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và thúc đẩy tái chế. Việc triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp sẽ góp phần từng bước đưa hoạt động quản lý chất thải rắn công nghiệp trên địa bàn Hà Nội vào nền nếp, giảm nguy cơ ô nhiễm, cháy nổ và hướng tới quản lý chất thải theo hướng tuần hoàn, bền vững.