Kiều Phú (Hà Nội): Đánh thức nội lực làng nghề từ chiến lược OCOP bền vững

Trong lộ trình xây dựng nông thôn mới nâng cao giai đoạn 2026 – 2030, xã Kiều Phú (Hà Nội) đang nổi lên như một điểm sáng về chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông thôn thông qua việc phát huy tối đa giá trị bản địa. Thay vì dựa hoàn toàn vào canh tác nông nghiệp truyền thống, địa phương này đã chủ động lấy Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) làm trục xương sống để nâng tầm giá trị nông sản và thủ công mỹ nghệ. Việc triển khai hiệu quả các kế hoạch OCOP không chỉ giúp chuẩn hóa chất lượng sản phẩm mà còn là giải pháp then chốt để thực hiện tiêu chí phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập bền vững cho người dân địa phương theo Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới vừa ban hành.

Những “hạt giống đổi mới” sinh gia từ làng

Tính đến tháng 4/2026, xã Kiều Phú đã sở hữu một danh mục sản phẩm OCOP đáng nể với tổng cộng 36 sản phẩm được công nhận, trong đó có 13 sản phẩm đạt hạng 4 sao tinh xảo và 23 sản phẩm đạt hạng 3 sao. Thế mạnh vượt trội của địa phương nằm ở các làng nghề truyền thống với những sản phẩm đặc trưng như tượng gỗ mít, tranh gỗ gụ của làng nghề mộc điêu khắc Ngọc Than, hay các sản phẩm mây tre đan Thế Trụ và nón lá Phú Mỹ.

Bên cạnh thế mạnh vượt trội về các sản phẩm làng nghề truyền thống, bức tranh sản xuất nông nghiệp tại xã Kiều Phú trở nên sinh động, đa dạng hơn với sự xuất hiện của các “hạt giống đổi mới” với tư duy hiện đại, góp phần nâng tầm giá trị nông sản trên địa bàn xã.

Bắt nguồn từ nhu cầu chăm sóc sức khoẻ gia đình, sau quá trình miệt mài nghiên cứu và phát triển các phương pháp ngâm, ủ hạt thủ công, chị Nguyễn Thị Ngân (1992) đã cho ra đời thương hiệu “Bột ngũ cốc - Lá Mori” - kết tinh của nông sản thuần tự nhiên và sự cần cù, chịu khó của người nông dân. Từ một người trẻ về làng, chị Ngân đã dùng “cảm xúc của một người con, người vợ và người mẹ” để chứng minh tiềm năng phát triển của nông sản địa phương thông qua các sản phẩm thuần tự nhiên, không chất bảo quản, đem lại sự an tâm cho người sử dụng. Đồng thời, thuyết phục, đồng hành bà con nông dân chuyển sang canh tác nông nghiệp theo hướng hữu cơ, không thuốc bảo vệ thực vật, qua đó, tạo ra hệ sinh thái sản xuất nguyên liệu bền vững, bảo vệ tài nguyên đất và sức khoẻ người nông dân.

Một số sản phẩm 3 sao OCOP của thương thiệu "Bột ngũ cốc - Lá Mori"

Câu chuyện của Lá Mori không đơn thuần là hành trình khởi nghiệp, mà còn là cách một sản phẩm nông nghiệp địa phương được nâng tầm thông qua tư duy chế biến hiện đại và xây dựng thương hiệu gắn với giá trị sống xanh. Thay vì khai thác nông sản thô theo lối mòn, Lá Mori đã nghiên cứu, nhào nặn các loại hạt, đậu và ngũ cốc thành nhiều dòng sản phẩm như bột dinh dưỡng, bánh hạt mầm hay trà thảo mộc, hướng tới phân khúc tiêu dùng quan tâm sức khỏe. Từ năm 2023, nhiều sản phẩm của Lá Mori được chứng nhận 3 sao OCOP, từ đó mở rộng đầu ra cho vùng nguyên liệu, tạo thêm giá trị cho nông sản địa phương và phù hợp với định hướng phát triển sản phẩm OCOP theo chuỗi giá trị. Đồng thời, việc ưu tiên nguồn nguyên liệu sạch, không biến đổi gen cũng giúp nâng cao nhận diện về chất lượng nông sản Việt trên thị trường.

Bên cạnh mô hình của Lá Mori, Hợp tác xã Chăn nuôi và Dịch vụ Đồng Tâm là tiêu điểm cho mô hình OCOP tại xã Kiều Phú, trong đó, lấy sự liên kết và khác biệt trong sản xuất làm nền tảng cạnh tranh. Năm 2014, xuất phát từ Đề án “Tái cơ cấu ngành chăn nuôi theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững”, ông Nguyễn Đình Tường (1970) – Giám đốc Hợp tác xã Chăn nuôi và Dịch vụ Đồng Tâm đã kiên trì theo đuổi mô hình chăn nuôi lợn bằng sinh học. Qua quá trình thử nghiệm từ dự án của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Nội (nay là Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội), ông Tường nhận thấy, lợn được nuôi bằng cám sinh học có lợi thế là bảo vệ môi trường, chuồng trại không có mùi hôi thối, lợn khỏe mạnh, giảm chi phí dùng thuốc thú y cũng như hóa chất khử trùng tiêu độc. Dù thời gian nuôi gấp đôi so với cách nuôi bằng cám công nghiệp nhưng thành quả cho ra chất lượng thịt thơm ngon, được nhiều khách hàng ủng hộ, đồng thời giảm thiểu đáng kể những ảnh hưởng sức khoẻ của người nông dân trong quá trình chăn nuôi.

Mô hình chăn nuôi lợn bằng thức ăn sinh học đem lại sản phẩm chất lượng, hạn chế ảnh hướng đến môi trường và sức khoẻ của người chăn nuôi (Ảnh do nhân vật cung cấp)

Sau 2 năm học tập và thử nghiệm, Hợp tác xã Chăn nuôi và Dịch vụ Đồng Tâm ra đời đã từng bước xây dựng quy trình sản xuất an toàn, nâng cao giá trị sản phẩm chăn nuôi, mặt khác, mô hình đã tạo điều kiện để người dân địa phương thay đổi tư duy sản xuất, hình thành chuỗi sản xuất khép kín từ chăn nuôi, giết mổ, sơ chế, chế biến và đóng gói sản phẩm. Ngoài ra, chất thải từ quá trình chăn nuôi được xử lý theo công nghệ Biogas, giúp tiết kiệm chi phí xử lý chất thải, tránh ô nhiễm môi trường và được tận dụng làm nhiên liệu đun nấu tại cơ sở.

Không chỉ dừng ở việc tạo ra một sản phẩm đạt 3 sao xếp hạng, sự thành công của HTX Đồng Tâm cho thấy chương trình OCOP đã góp phần định hướng, hình thành hệ sinh thái kinh tế nông thôn bền vững thông qua liên kết sản xuất, áp dụng tiêu chuẩn chất lượng và từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ, qua đó, góp phần nâng cao thu nhập cho nông hộ, tạo việc làm tại chỗ và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp theo hướng giá trị cao. Đây cũng là minh chứng cho việc các mô hình OCOP nếu được đầu tư bài bản sẽ trở thành động lực quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương.

“Nút thắt” trên hành trình nâng tầm nông sản

Mặc dù sở hữu số lượng “đặc sản làng nghề truyền thống” phong phú, bức tranh sản xuất tại Kiều Phú vẫn tồn tại những mảng màu thách thức khi nhiều chủ thể còn e dè trong việc thay đổi tư duy kinh doanh, một số sản phẩm chủ lực đã rơi vào tình trạng hết hạn chứng nhận từ lâu. Đặc biệt, việc thay đổi quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP từ đa cấp xuống còn 2 cấp (cấp tỉnh và cấp trung ương) theo Quyết định số 1489/QĐ-TTg ngày 06/7/2025 đang đặt ra yêu cầu khắt khe hơn về chất lượng hồ sơ và tính chuyên nghiệp của các cơ sở sản xuất, cụ thể: (1) Áp lực về tiêu chuẩn và chất lượng hồ sơ: Khi quy trình đánh giá chỉ còn ở cấp tỉnh/thành phố và Trung ương, các tiêu chí đánh giá trở nên khắt khe và yêu cầu tính chuyên nghiệp cao hơn. Điều này đòi hỏi hồ sơ sản phẩm không chỉ dừng lại ở mức cơ bản mà phải được đầu tư bài bản về cả nội dung (câu chuyện sản phẩm) lẫn hình thức (bao bì, nhãn mác). (2) Sự thay đổi quy  trình đánh giá đòi hỏi cán bộ xã phải nắm vững quy trình kiểm tra hồ sơ phức tạp hơn để đảm bảo tính hợp lệ trước khi trình lên cấp trên. (3) Xu hướng phụ thuộc vào đơn vị tư vấn chuyên nghiệp: Do yêu cầu về hồ sơ và quy trình đánh giá mới phức tạp, UBND xã buộc phải hợp đồng với các đơn vị tư vấn chuyên môn để hướng dẫn chủ thể lập hồ sơ. Việc này làm phát sinh thêm các bước quản lý và chi phí hỗ trợ tư vấn. (4) Quy mô kinh doanh còn nhỏ lẻ, nhiều chủ thể tại các làng nghề truyền thống (mộc điêu khắc, nón lá, tre giang đan) có tâm lý e dè hoặc thiếu kinh phí để đầu tư cải tiến cơ sở sản xuất và bao bì theo đúng các tiêu chí khắt khe của quy trình đánh giá mới.

Bên cạnh đó, việc duy trì và nâng hạng các sản phẩm cũng là một trong những thách thức mà xã đang đối mặt. Hiện nay, nhiều sản phẩm hết hạn chứng nhận (có giá trị 36 tháng) cần được đánh giá lại theo quy trình mới, đồng thời phải hỗ trợ các chủ thể nâng cấp từ 3 sao lên 4 sao để đáp ứng yêu cầu mới của Thành phố.

Khát vọng nâng tầm 55 sản phẩm và lộ trình “vượt vũ môn”

Để vượt qua những rào cản này và khai phá các tiềm năng mới, UBND xã Kiều Phú đã xây dựng một lộ trình chiến lược dài hơi với mục tiêu cán mốc 55 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên vào năm 2030. Trong đó, UBND xã đã ban hành Kế hoạch số 43/KH-UBND ngày 28/01/2026 về Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) xã Kiều Phú giai đoạn 2026-2030; trình Văn bản số 241/UBND-KT ngày 28/01/2026 gửi Sở Nông nghiệp & Môi trường Hà Nội; Văn phòng Điều phối NTM thành phố Hà Nội về triển khai Chương trình xây dựng nông thôn mới, Chương trình mỗi xã một sản phẩm (Chương trình OCOP) giai đoạn 2026-2030 trên địa bàn xã Kiều Phú.

Đối với sản phẩm hết hạn thời gian chứng nhận, UBND xã đã ban hành Văn bản số 476/UBND-KT ngày 02/3/2026 về việc thông báo sản phẩm OCOP hết thời hạn chứng nhận theo quy định gửi các Chủ thể OCOP và giao nhiệm vụ phòng Kinh tế chủ trì phối hợp phòng ban, đơn vị, cơ sở Thôn tuyên truyền, vận động các chủ thể tiếp tục duy trì, nâng cao chất lượng sản phẩm. Đồng thời kiểm tra, giám sát, xử lý các trường hợp chủ thể sản phẩm vi phạm Quy chế quản lý sử dụng nhãn hiệu chứng nhận sản phẩm OCOP Việt Nam và các quy định khác của pháp luật có liên quan trên địa bàn quản lý.

Định hướng phát triển của xã tập trung vào hai mũi nhọn là nhóm thực phẩm tươi sống, chế biến từ vùng nông nghiệp an toàn và nhóm đồ thủ công mỹ nghệ mang đậm bản sắc văn hóa. UBND xã đã ban hành Kế hoạch số 152/KH-UBND ngày 06/4/2026 về Kế hoạch triển khai thực hiện chương trình mỗi xã một sản phẩm OCOP năm 2026. Kế hoạch năm 2026 phát triển mới 9-10 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên. UBND xã giao phòng Kinh tế phối hợp với đơn vị tư vấn (Công ty Cổ phẩn sông Đà Kinh Bắc) làm việc với các chủ thể, hướng dẫn, hoàn thiện lập hồ sơ trình Hội đồng thành phố nâng hạng 04 sản phẩm (từ 3 sao lên 4 sao), công nhận mới 11 sản phẩm OCOP và chứng nhận 12 sản phẩm hết hạn thời gian chứng nhận, cụ thể

(Theo Báo cáo Thực hiện duy trì và nâng cao số lượng, chất lượng của các sản phẩm OCOP trên địa bàn xã Kiều Phú)

Song hành cùng các mục tiêu định lượng, xã Kiều Phú đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp mang tính đột phá về cả khoa học công nghệ lẫn thị trường. Về mặt sản xuất, chính quyền xã cam kết hỗ trợ các chủ thể kết nối với vùng nguyên liệu sạch và tạo điều kiện về mặt bằng canh tác để đảm bảo chất lượng đầu vào ổn định. Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật được cụ thể hóa thông qua việc hợp tác với các đơn vị tư vấn chuyên nghiệp để hỗ trợ chủ thể xây dựng “câu chuyện sản phẩm” và cải tiến công nghệ đóng gói hiện đại. Đặc biệt, giải pháp về thị trường được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt lớn với đề xuất thành lập Trung tâm Thiết kế sáng tạo, giới thiệu và bán sản phẩm OCOP gắn với du lịch tại thôn Ngọc Than, giúp đưa đặc sản địa phương tiếp cận trực tiếp với du khách và các sàn thương mại điện tử lớn thông qua các hoạt động cụ thể: Hỗ trợ các chủ thể trong việc nghiên cứu, cải tiến mẫu mã và thiết kế sản phẩm sao cho bắt mắt và đáp ứng thị hiếu thị trường, khắc phục điểm yếu về bao bì của các hộ sản xuất hiện nay; Tạo không gian trưng bày và kể "câu chuyện sản phẩm" của các mặt hàng OCOP và làng nghề; đồng thời, trở thành nơi kết nối trực tiếp giữa người sản xuất và người tiêu dùng, cung ứng các sản phẩm đặc trưng của địa phương…

Sự chủ động trong việc ban hành các cơ chế chính sách, từ bố trí kinh phí hỗ trợ hồ sơ đến tổ chức khen thưởng cho các chủ thể tích cực, đang tạo nên một làn sóng khởi nghiệp mới tại Kiều Phú. Với sự đồng hành sát sao của chính quyền địa phương và sự chuyển biến trong tư duy của người sản xuất, các sản phẩm OCOP của xã Kiều Phú hứa hẹn sẽ không chỉ dừng lại ở danh hiệu mà thực sự trở thành những thương hiệu mạnh, đóng góp quan trọng vào sự phồn vinh của vùng đất làng nghề truyền thống này.