Hội thảo diễn ra nhằm đóng góp trực tiếp vào việc thực hiện Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững theo Quyết định số 300/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đồng thời hướng tới hưởng ứng Ngày Quốc tế Nhận thức về Thất thoát và Lãng phí Thực phẩm (29/09).
Hội thảo có sự tham dự của ông Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường; ông Vinod Ahuja, Trưởng Đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) tại Việt Nam; bà Mette Ekeroth, Phó Trưởng Phái đoàn, Đại sứ quán Đan Mạch tại Việt Nam và đại diện các cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, hợp tác xã và các đối tác phát triển.
Chung tay chuyển từ nhận thức sang hành động
Phát biểu khai mạc Hội thảo, ông Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh thất thoát và lãng phí lương thực, thực phẩm đang ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh lương thực, môi trường và mục tiêu tăng trưởng bền vững. Mặc dù Việt Nam đã đạt nhiều kết quả trong bảo đảm an ninh lương thực và phát triển nông nghiệp, những thách thức từ biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và gánh nặng dinh dưỡng vẫn đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới cách tiếp cận. Theo ông Đỗ Anh Tuấn, Quyết định số 300/QĐ-TTg là cơ sở quan trọng để huy động sự tham gia của các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và đối tác trong giảm thất thoát, lãng phí thực phẩm. Trọng tâm thời gian tới là đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, hoàn thiện cơ sở bằng chứng phục vụ hoạch định chính sách, nhân rộng các mô hình hiệu quả và tăng cường liên kết giữa các bên.
Từ góc độ FAO, ông Vinod Ahuja, Trưởng Đại diện FAO tại Việt Nam, lưu ý thất thoát và lãng phí thực phẩm phát sinh xuyên suốt chuỗi giá trị, từ sản xuất, chế biến đến phân phối và tiêu dùng, khiến việc giải quyết đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chủ thể. Bên cạnh ưu tiên phòng ngừa và giảm thất thoát, cần khai thác phần giá trị còn lại của thực phẩm và phụ phẩm thông qua các giải pháp như tái sử dụng, làm thức ăn chăn nuôi, phân bón, năng lượng hoặc nguyên liệu cho sản phẩm mới. Đây chính là cách tiếp cận giúp đưa các nguyên tắc kinh tế tuần hoàn vào thực tiễn hệ thống lương thực.
Trong khi đó, bà Mette Ekeroth, Phó Trưởng Phái đoàn, Đại sứ quán Đan Mạch tại Việt Nam, nhìn nhận vấn đề thất thoát, lãng phí thực phẩm không chỉ là một thách thức mà còn là cơ hội để thúc đẩy những thay đổi tích cực. Theo bà Mette Ekeroth, các giải pháp cần được triển khai xuyên suốt chuỗi thực phẩm và có sự tham gia của cơ quan quản lý, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, hợp tác xã và cộng đồng. Các mô hình thí điểm nếu được đánh giá, điều chỉnh và nhân rộng phù hợp có thể tạo động lực cho quá trình chuyển đổi sang hệ thống thực phẩm hiệu quả, tuần hoàn và bền vững hơn.
Từ nhận diện thực trạng đến tìm kiếm giải pháp
Một trong những trọng tâm của Hội thảo là làm rõ thực trạng và những thách thức về thất thoát, lãng phí thực phẩm ở cả phạm vi toàn cầu và tại Việt Nam. Theo đó, tại Việt Nam, thất thoát và lãng phí thực phẩm ở mức khá lớn, xảy ra ở hầu hết các khâu từ sản xuất, thu hoạch, bảo quản, vận chuyển, chế biến đến phân phối và tiêu dùng. Nguyên nhân chủ yếu đến từ quy mô sản xuất nhỏ lẻ, kỹ thuật thu hoạch hạn chế, máy móc và công nghệ chế biến lạc hậu, thiếu kho lạnh và cơ sở bảo quản, hệ thống logistics chưa phát triển, thông tin thị trường hạn chế và liên kết sản xuất – tiêu thụ chưa chặt chẽ. Ở khâu tiêu dùng, lãng phí phát sinh tại hộ gia đình, bán lẻ và dịch vụ ăn uống, liên quan đến thói quen mua và chế biến quá mức, bảo quản chưa tốt, khẩu phần lớn, dự báo nhu cầu không chính xác và hạn chế trong thu hồi, tái phân phối thực phẩm dư thừa.
Thất thoát và lãng phí thực phẩm không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn lãng phí đất, nước, năng lượng và làm gia tăng phát thải khí nhà kính. Tổng lượng thực phẩm thất thoát và lãng phí được ước tính khoảng 25–28 triệu tấn/năm, tạo ra khoảng 15–16 triệu tấn CO₂ tương đương, xấp xỉ 6% tổng phát thải quốc gia.
Bên cạnh đó, Hội thảo còn chia sẻ kinh nghiệm của Đan Mạch, rà soát các chiến lược và thực hành tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời giới thiệu các mô hình giảm thiểu lãng phí thực phẩm. Qua đó, các đại biểu có thêm cơ sở để tham khảo những cách tiếp cận phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Đáng chú ý, Hội thảo giới thiệu dự thảo “Sách trắng” về tổn thất và lãng phí lương thực thực phẩm tại Việt Nam. Việc đưa dự thảo Sách trắng vào chương trình cho thấy yêu cầu xây dựng nền tảng bằng chứng về vấn đề này đang được đặt trong mối liên hệ với quá trình hoàn thiện chính sách và định hướng hành động.
Biến phế phụ phẩm thành nguồn lực
Từ góc độ kinh tế tuần hoàn, một nội dung nổi bật của Hội thảo là giới thiệu các mô hình kinh doanh nhằm vừa giảm thất thoát, lãng phí vừa nâng cao giá trị của phụ phẩm nông nghiệp. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, các mô hình được giới thiệu gồm máy sấy lúa và bao bì nhằm giảm thất thoát; đồng thời phát triển các sản phẩm từ phế phụ phẩm như phân bón hữu cơ, nấm rơm và viên nén rơm. Các mô hình có sự tham gia của FAO, các viện nghiên cứu, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh. Cách tiếp cận này cho thấy giảm thất thoát và lãng phí thực phẩm không chỉ là bài toán hạn chế lượng thực phẩm bị loại bỏ. Quan trọng hơn, đó còn là quá trình nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên trong toàn bộ chuỗi giá trị và tìm cách đưa những dòng vật chất còn giá trị trở lại nền kinh tế.
Khi phụ phẩm nông nghiệp được sử dụng làm nguyên liệu cho phân bón, nấm hoặc nhiên liệu sinh khối, giá trị của sản phẩm không kết thúc sau một chu trình sản xuất. Đây chính là một trong những nguyên tắc quan trọng của kinh tế tuần hoàn: giảm chất thải bằng cách duy trì giá trị của tài nguyên trong hệ thống càng lâu càng tốt.
Để các giải pháp đi vào thực tiễn và có khả năng nhân rộng, Việt Nam cần đồng thời hoàn thiện chính sách, nâng cấp hạ tầng sau thu hoạch và chuỗi lạnh, thúc đẩy đổi mới công nghệ, tăng liên kết chuỗi giá trị và cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng, bảo hiểm và dữ liệu thị trường. Qua đó, giảm thất thoát và lãng phí thực phẩm có thể trở thành một động lực quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, gia tăng giá trị kinh tế, giảm phát thải và thúc đẩy hệ thống lương thực, thực phẩm Việt Nam phát triển theo hướng xanh, tuần hoàn và bền vững.
