Lễ phát động hưởng ứng Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026: Giảm lãng phí thực phẩm, thay đổi cách nhìn về chất thải

Từ chiếc đĩa ăn đến bài toán chất thải đô thị

Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn được Chương trình Môi trường Liên hợp quốc phát động từ năm 1993 và Việt Nam đã tham gia hưởng ứng từ năm 1994. Sau hơn 30 năm, Chiến dịch đã trở thành một hoạt động môi trường có sức lan tỏa rộng lớn, góp phần đưa nhận thức về bảo vệ môi trường từng bước chuyển thành những hành động cụ thể trong đời sống. Năm 2026, Chiến dịch tập trung vào thách thức toàn cầu bắt nguồn từ chính sinh hoạt hằng ngày là: Lãng phí thực phẩm và quản lý chất thải thực phẩm.

Phát biểu khai mạc tại Lễ phát động, ông Lê Trọng Yên – Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, tại Việt Nam, chất thải thực phẩm và chất thải hữu cơ hiện chiếm từ 50-70% tổng lượng rác thải sinh hoạt. Nếu không được phân loại, thu gom và xử lý phù hợp, đây sẽ là gánh nặng lớn cho hạ tầng đô thị và đe dọa trực tiếp đến môi trường sống. Chính vì vậy, chủ đề “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch” không chỉ là lời kêu gọi giữ gìn vệ sinh môi trường mà còn đặt ra một cách tiếp cận toàn diện hơn: Một chiếc đĩa ăn sạch không chỉ là không bỏ thừa thực phẩm, mà là khởi đầu cho một chuỗi tuần hoàn tài nguyên. Từ sự tiết kiệm trên bàn ăn, sự phân loại chuẩn xác tại căn bếp, chúng ta sẽ kiến tạo nên hệ thống quản lý chất thải hiệu quả, giảm thiểu ô nhiễm và xây dựng những đô thị văn minh, xanh - sạch - đẹp.

Theo Báo cáo Chỉ số Lãng phí thực phẩm năm 2024 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, khoảng 1,05 tỷ tấn thực phẩm đã bị lãng phí trong năm 2022 tại các hộ gia đình, dịch vụ ăn uống và bán lẻ, tương đương khoảng 19% lượng thực phẩm dành cho người tiêu dùng. Trong khi đó, hàng trăm triệu người trên thế giới vẫn đang phải đối mặt với nạn đói. Đằng sau mỗi phần thực phẩm bị bỏ đi không chỉ là sự lãng phí về đất đai, nguồn nước, năng lượng và nhân lực, mà còn là áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống xử lý chất thải và sự gia tăng phát thải khí nhà kính. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ sử dụng thực phẩm mà còn trong mối liên hệ với tài nguyên, môi trường và phát triển bền vững.

Bà Pauline Tamesis - Điều phối viên Thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam, khẳng định Liên hợp quốc tự hào được đồng hành cùng Chính phủ Việt Nam trong thúc đẩy các giải pháp giảm thất thoát và lãng phí thực phẩm. Thông qua các cơ quan như FAO, Liên hợp quốc đang phối hợp chặt chẽ với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các đối tác địa phương, từ cải thiện xử lý, bảo quản sau thu hoạch đến triển khai các giải pháp kinh tế tuần hoàn. Những sáng kiến này không chỉ góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, cải thiện sinh kế của nông dân mà còn mở ra những tiềm năng kinh tế mới. Theo bà Pauline Tamesis, để tạo ra sự chuyển đổi thực chất, cần hành động trên toàn bộ chuỗi giá trị nông sản - thực phẩm, với sự chung tay của Chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng nhằm ngăn ngừa thất thoát trong chuỗi cung ứng, duy trì thực phẩm còn sử dụng được trong vòng tuần hoàn và biến chất thải hữu cơ không thể tránh khỏi thành các nguồn tài nguyên hữu ích.

100 điểm HUB và “21 ngày phân loại”: Biến thông điệp thành thói quen

Một trong những điểm đáng chú ý tại Lễ phát động sáng nay là việc thông điệp về phân loại chất thải được gắn với một mô hình cụ thể tại Hà Nội. Trong khuôn khổ chuỗi hoạt động hưởng ứng Chiến dịch, Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội (URENCO) triển khai thí điểm 100 điểm phân loại và thu hồi vật liệu tái chế (HUB) tại khu vực từ Vành đai 2 vào trung tâm thành phố, đồng thời khởi động Chiến dịch cộng đồng “21 ngày phân loại”.

Theo mô hình, 100 HUB hướng tới việc tạo thành mạng lưới tiếp nhận, cân, ghi nhận và chuyển vật liệu tái chế đến đúng quy trình xử lý. Qua đó, lượng chất thải phải đưa đi xử lý cuối cùng được giảm xuống, trong khi những vật liệu còn giá trị được đưa trở lại chu trình sản xuất.

Đây là sự thay đổi đáng chú ý trong cách nhìn về rác thải. Thay vì xem toàn bộ chất thải sau tiêu dùng là thứ cần nhanh chóng loại bỏ, một phần trong đó được nhận diện như nguồn tài nguyên có thể thu hồi. Giá trị của hệ thống vì thế không chỉ nằm ở số lượng rác được thu gom, mà còn ở khả năng tách các dòng vật liệu ngay từ đầu để giảm tổn thất tài nguyên.

Điều này cho thấy một yêu cầu lớn hơn đối với quản lý chất thải đô thị: hạ tầng phải đi cùng hành vi. Các điểm thu hồi, hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý cần được tổ chức đồng bộ; đồng thời người dân phải trở thành một mắt xích thực sự trong chuỗi đó. URENCO được xác định tập trung vào tổ chức thu gom, vận chuyển, vận hành các HUB, quản lý dữ liệu và kết nối vật liệu tái chế với các đơn vị tiếp nhận phù hợp.

Ngay sau Lễ phát động, hoạt động của chương trình 100 HUB và “21 ngày phân loại” được triển khai tại Công viên Thống Nhất và nhiều địa điểm trên địa bàn Hà Nội, kèm hướng dẫn người dân nhận biết, phân loại và đưa vật liệu có khả năng tái chế đến đúng điểm tiếp nhận.

Từ giảm rác đến xây dựng đô thị tuần hoàn

Điểm cốt lõi của Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026 nằm ở việc mở rộng khái niệm “làm sạch”. Một thành phố sạch không chỉ là thành phố có đường phố ít rác, mà phải là đô thị có khả năng hạn chế chất thải phát sinh, phân loại được các dòng chất thải, thu hồi tài nguyên và xử lý phần còn lại theo hướng an toàn, hiệu quả.

Theo định hướng của Chiến dịch, các địa phương được khuyến khích đồng thời thúc đẩy giảm phát sinh chất thải, tiêu dùng có trách nhiệm, thu hồi thực phẩm, xử lý chất thải hữu cơ, phân loại rác, phân phối lại thực phẩm dư thừa, ủ phân và thu hồi tài nguyên. Chính sách, công nghệ và sự hợp tác giữa các bên được xem là những yếu tố cần thiết để hình thành hệ thống quản lý chất thải hiệu quả hơn.

Với Hà Nội, việc tổ chức Lễ phát động tại Thủ đô có ý nghĩa riêng bởi đây là đô thị có mật độ dân cư cao, hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và tiêu dùng diễn ra sôi động. Quy mô phát sinh chất thải lớn đồng thời tạo ra nhu cầu cấp thiết về quản lý môi trường, nhưng cũng mở ra điều kiện để thử nghiệm những mô hình mới và lan tỏa tới các địa phương khác.

Để chủ đề “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch” thực sự đi vào cuộc sống,  Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên đề nghị các cấp, các ngành, địa phương, doanh nghiệp và người dân cùng tập trung vào những giải pháp thiết thực nhằm giảm lãng phí thực phẩm, hạn chế chất thải và thúc đẩy lối sống, sản xuất theo hướng bền vững.

Thứ nhất, giảm lãng phí thực phẩm và chất thải ngay từ nguồn, theo đó thay đổi thói quen mua sắm, chế biến và sử dụng thực phẩm cần bắt đầu từ mỗi gia đình, cơ quan, trường học, nhà hàng, khách sạn, chợ và cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống. Cùng với đó, doanh nghiệp cần giảm tổn thất trong sản xuất, chế biến, bảo quản và phân phối, đồng thời đổi mới quy trình, mô hình kinh doanh để sử dụng hiệu quả nguyên liệu, năng lượng và nước.

Thứ hai, coi phân loại chất thải tại nguồn là nền tảng của quản lý chất thải hiện đại. Việc phân loại đúng chất thải thực phẩm, chất thải hữu cơ và các dòng chất thải khác ngay từ đầu sẽ tạo điều kiện thu hồi tài nguyên, tái sử dụng, tái chế và xử lý phù hợp. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải theo hướng đồng bộ, phù hợp với điều kiện thực tế và khả năng tiếp nhận của từng địa phương.

Thứ ba, chuyển từ tư duy “xử lý chất thải” sang “quản lý tài nguyên từ chất thải”. Thứ trưởng cho rằng cần đẩy mạnh tái sử dụng, tái chế, thu hồi vật liệu, năng lượng và xử lý phù hợp đối với chất thải hữu cơ; đồng thời khuyến khích ứng dụng công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường. Doanh nghiệp cần đóng vai trò tiên phong trong đổi mới công nghệ, tiết kiệm nguyên liệu, năng lượng, giảm bao bì, kéo dài vòng đời sản phẩm và hướng tới thiết kế sản phẩm dễ sửa chữa, tái sử dụng, tái chế.

Thứ tư, đưa bảo vệ môi trường trở thành một phần của văn hóa và nếp sống văn minh đô thị. Từ làm sạch đường phố, khu dân cư, sông, hồ, kênh, mương đến hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần, xây dựng các mô hình khu dân cư, trường học, cơ quan và doanh nghiệp xanh, những hành động cụ thể cần được duy trì thường xuyên và trở thành thói quen trong đời sống. Đặc biệt, Thứ trưởng nhấn mạnh vai trò của thế hệ trẻ, bởi những thói quen được hình thành hôm nay sẽ góp phần tạo dựng nếp sống văn minh, bền vững cho tương lai.

Thứ năm, tăng cường hợp tác và huy động nguồn lực. Việt Nam mong muốn tiếp tục nhận được sự đồng hành của các tổ chức quốc tế, đối tác phát triển, cộng đồng doanh nghiệp và các tổ chức xã hội trong chia sẻ tri thức, chuyển giao công nghệ, kinh nghiệm và huy động nguồn lực. Đây là những yếu tố quan trọng để thúc đẩy giảm lãng phí thực phẩm, quản lý chất thải hữu cơ, phát triển kinh tế tuần hoàn và hướng tới các đô thị xanh, bền vững.

Nguyễn Hằng