Áp dụng khung báo cáo ESG trong triển khai khu công nghiệp sinh thái ở Việt Nam

Tóm tắt

Phát triển khu công nghiệp sinh thái (KCNST) đang trở thành hướng đi quan trọng trong quá trình tái cấu trúc mô hình tăng trưởng của Việt Nam theo hướng lồng ghép thiên nhiên vào phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và các tiêu chuẩn môi trường quốc tế ngày càng nghiêm ngặt, mô hình khu công nghiệp (KCN) truyền thống dựa trên tiêu thụ tài nguyên và phát thải cao bộc lộ nhiều giới hạn. KCNST hướng tới thiết lập hệ thống sản xuất tuần hoàn, nơi các doanh nghiệp hợp tác sử dụng hiệu quả năng lượng, nước và vật liệu, đồng thời giảm thiểu chất thải thông qua nguyên tắc cộng sinh công nghiệp. Tại Việt Nam, khung pháp lý cho mô hình này đã được hình thành thông qua các quy định về KCNST trong Nghị định số 82/2018/NĐ-CP và Nghị định 35/2022/NĐ-CP. Dự án thí điểm tại Ninh Bình, Đà Nẵng và Cần Thơ cho thấy, việc áp dụng sản xuất sạch hơn, tái sử dụng nước và trao đổi phụ phẩm giữa các doanh nghiệp có thể giúp giảm chi phí sản xuất, tiết kiệm năng lượng và hạn chế ô nhiễm môi trường. Quá trình chuyển đổi đối mặt với nhiều thách thức như chi phí đầu tư ban đầu cao, thiếu cơ chế khuyến khích tài chính và sự phối hợp chưa đồng bộ giữa các cơ quan quản lý. Mở rộng mạng lưới KCNST giúp nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và tạo nền tảng thu hút dòng vốn đầu tư công nghệ cao và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững trong dài hạn.

Từ khóa: Khu công nghiệp sinh thái, kinh tế tuần hoàn, cộng sinh công nghiệp, phát triển công nghiệp bền vững, hiệu quả tài nguyên.

1. Lồng ghép thiên nhiên vào mô hình phát triển kinh tế - xã hội

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang trải qua những biến động sâu sắc và tái cấu trúc mạnh mẽ dưới áp lực của biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và các hàng rào kỹ thuật thương mại mới, quỹ đạo phát triển kinh tế vĩ mô của Việt Nam đã chạm đến một điểm uốn quan trọng về cả cấu trúc thể chế lẫn ranh giới sinh thái. Trong suốt bốn thập kỷ kể từ thời kỳ đổi mới, mở rộng kinh tế nhanh chóng của Việt Nam chủ yếu dựa vào mô hình tăng trưởng theo chiều rộng, được thúc đẩy bởi dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào các ngành gia công lắp ráp, tận dụng chi phí lao động thấp và sự chi trả bằng thâm dụng các nguồn vốn tự nhiên. Mặc dù, mô hình đã thành công đưa quốc gia thoát khỏi tình trạng nghèo đói, vươn lên vị thế quốc gia có thu nhập trung bình thấp và thiết lập một nền tảng công nghiệp vững chắc, các phân tích kinh tế học sinh thái chỉ ra quỹ đạo đang bộc lộ những giới hạn cấu trúc nghiêm trọng. Mô hình mang lại tỷ suất lợi nhuận biên giảm dần, đồng thời tạo ra những ngoại ứng sinh thái đe dọa trực tiếp đến sự ổn định kinh tế vĩ mô dài hạn (Dasgupta, 2021).

Để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045, hệ thống hoạch định chính sách bắt buộc phải thay đổi căn bản mô hình, đòi hỏi công nhận hệ thống kinh tế của con người là một "công ty con" thuộc sở hữu toàn dân và bị giới hạn tuyệt đối bởi sức chứa của sinh quyển (Dasgupta, 2021). Báo cáo Dasgupta về Kinh tế học đa dạng sinh học (Dasgupta Review on the Economics of Biodiversity) chỉ ra khiếm khuyết của mô hình kinh tế vĩ mô truyền thống khi coi môi trường tự nhiên là một biến số nền tĩnh, một kho chứa tài nguyên vô hạn và một bãi rác vô tận cho các ngoại ứng công nghiệp, và cho rằng sự khéo léo của con người và tiến bộ công nghệ có thể vượt qua sự khan hiếm tài nguyên vô thời hạn.

Định giá thấp một cách có hệ thống đối với vốn tự nhiên (Natural Capital), tạo ra "Bất đẳng thức tác động" (Impact Inequality) trên quy mô toàn cầu. Báo cáo Dasgupta mô hình hóa bất đẳng thức I=Nyα>G(S), trong đó tổng tác động của con người (I) là tích của dân số (N), hoạt động kinh tế bình quân đầu người (y), và hiệu quả công nghệ/thể chế (α), vượt quá tỷ lệ tái tạo của sinh quyển (G) dựa trên trữ lượng vốn tự nhiên hiện có (S). Đối với Việt Nam, bất đẳng thức này biểu hiện rõ rệt qua thâm hụt năng lực sinh học (biocapacity deficit) lên tới -220% (Global Footprint Network, 2025). Nền kinh tế phải sử dụng tài sản tự nhiên nội địa để duy trì mức tăng trưởng GDP 8,02% (tương đương quy mô 514 tỷ USD vào năm 2025).

Tiếp tục mô hình tăng trưởng thông thường (Business-As-Usual, BAU), đặc trưng bởi sự phân mảnh trong không gian phát triển và sự mở rộng các khu công nghiệp truyền thống, tích tụ những rủi ro vĩ mô tiềm ẩn. Các mô hình cân bằng tổng thể có thể tính toán (CGE) tiêu chuẩn không tính toán khấu hao của vốn tự nhiên, từ đó tạo ra tăng trưởng ngắn hạn nhưng để lại các chi phí ẩn (hidden costs) khổng lồ về suy giảm dịch vụ hệ sinh thái, phục hồi sau thiên tai và suy giảm năng suất trong dài hạn (Johnson và cộng sự, 2021). Khái niệm "Thịnh vượng bao trùm" (Inclusive Wealth), tổng giá trị của vốn sản xuất, vốn nhân lực và vốn tự nhiên, phải trở thành thước đo cốt lõi cho tiến bộ xã hội, thay thế cho chỉ số GDP đơn thuần (Arrow, 2012). Chuyển đổi và phát triển mạng lưới Khu công nghiệp sinh thái (KCNST) không còn là một lựa chọn phụ trợ mang tính bảo vệ môi trường, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết, mang tính sống còn để nâng cao năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao và đảm bảo khả năng chống chịu của quốc gia trước các cú sốc khí hậu (World Bank, 2022).

2. Chuyển đổi khu công nghiệp sinh thái tại Việt Nam

Để đối phó với cuộc khủng hoảng chất lượng không gian và yêu cầu phát triển bền vững, mô hình KCNST nổi lên như một giải pháp nền tảng mang tính cấu trúc. Theo các khung tiêu chuẩn quốc tế được phát triển bởi Tổ chức Phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), Tổ chức Hợp tác phát triển Đức (GIZ) và Ngân hàng Thế giới (WB), KCNST (Eco-Industrial Park - EIP) không đơn thuần là một khu vực được trồng nhiều cây xanh để tạo cảnh quan. KCNST là một cộng đồng các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ tích hợp chặt chẽ trong một giới hạn địa lý được quy hoạch bài bản, hợp tác với nhau và với cộng đồng địa phương nhằm tối ưu hóa đồng thời ba hiệu quả: Kinh tế, môi trường và xã hội.

Bảng 1. Biến động 2014-2024 và phân tích hệ quả

Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Môi trường

Trái tim của mô hình KCNST là nguyên tắc cộng sinh công nghiệp (Industrial Symbiosis). Thay vì hoạt động như các thực thể biệt lập trong một mô hình kinh tế tuyến tính (khai thác - sản xuất - vứt bỏ), các doanh nghiệp trong KCNST liên kết với nhau theo mô hình kinh tế tuần hoàn, phế phẩm, nhiệt thừa hoặc năng lượng dư thừa của một nhà máy trở thành nguồn nguyên liệu đầu vào thiết yếu cho một nhà máy khác, bao gồm việc sử dụng chất thải thạch cao từ các nhà máy hóa chất hoặc nhiệt điện để làm nguyên liệu thô (chiếm tỷ trọng khoảng 3%) cho các nhà máy sản xuất xi măng liền kề; hoặc tận dụng bùn thải sinh ra từ các hệ thống xử lý nước thải công nghiệp tập trung làm chất đốt sinh khối cho lò hơi. Trao đổi tuần hoàn giúp các doanh nghiệp loại bỏ chi phí xử lý chất thải đắt đỏ và giảm sự phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên nguyên sinh, tạo ra một chuỗi giá trị khép kín, tối ưu hóa lợi nhuận.

Mô hình điển hình toàn cầu là KCNST Kalundborg ở Đan Mạch, nơi mạng lưới cộng sinh công nghiệp giúp thành phố ven biển này tiết kiệm được 24 triệu EUR hàng năm. Lợi ích môi trường đi kèm vô cùng ấn tượng: Giảm tiêu thụ 635.000 tấn CO₂, tiết kiệm 3,6 triệu m³ nước, 100 GWh năng lượng và 87.000 tấn vật liệu rắn mỗi năm (McDonald, 2024). Đây là minh chứng định lượng rõ ràng nhất cho hiệu quả kinh tế vĩ mô của KCNST. Bên cạnh liên kết nội khu, bản thân từng thực thể doanh nghiệp phải tuân thủ các quy trình đánh giá hiệu quả tài nguyên và sản xuất sạch hơn (RECP - Resource Efficiency and Cleaner Production). Các nỗ lực vi mô bao gồm tối ưu hóa quy trình để tăng hiệu suất của nhà máy nhiệt điện nội khu lên 10%, thiết lập các trạm thu gom nước mưa quy mô lớn để tái sử dụng cho hệ thống làm mát hoặc tưới tiêu, thay thế toàn bộ hệ thống chiếu sáng tại các khu hành chính bằng công nghệ LED tiết kiệm năng lượng, và thiết lập chuỗi thu gom rác thải hữu cơ để sản xuất phân bón sinh học phục vụ cảnh quan nội khu.

3. Khung pháp lý và các tiêu chuẩn quốc gia

Tại Việt Nam, khái niệm KCNST lần đầu tiên được thể chế hóa tại Nghị định số 82/2018/NĐ-CP và sau đó được củng cố, chi tiết hóa tại Nghị định số 35/2022/NĐ-CP. Theo Nghị định 35/2022/NĐ-CP, để được công nhận là KCNST, dự án phải đáp ứng các tiêu chuẩn quy hoạch không gian nghiêm ngặt. Cụ thể, tỷ lệ tối thiểu tổng diện tích đất dành cho cây xanh, giao thông, các khu kỹ thuật và hạ tầng xã hội dùng chung trong KCN phải đạt 25% theo quy hoạch xây dựng được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, bắt buộc phải có các giải pháp đồng bộ để đảm bảo nhà ở, công trình dịch vụ và tiện ích công cộng cho người lao động làm việc trong KCN, giải quyết các vấn đề an sinh xã hội vốn bị bỏ ngỏ trong mô hình KCN truyền thống. Khi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chứng nhận, các KCNST và doanh nghiệp sinh thái sẽ được hưởng các ưu đãi đặc thù theo quy định tại Điều 32 Nghị định 35/2022/NĐ-CP, bao gồm ưu tiên cung cấp thông tin liên quan về thị trường công nghệ và khả năng hợp tác thực hiện cộng sinh công nghiệp.

Quá trình đưa lý thuyết vào thực tiễn đã được khởi động từ năm 2014 với sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ các tổ chức quốc tế. Dự án "Triển khai sáng kiến khu công nghiệp sinh thái hướng tới mô hình khu công nghiệp bền vững tại Việt Nam" do Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với UNIDO thực hiện, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt với tổng vốn viện trợ không hoàn lại là 4.554.000 USD từ Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF) và Cục Kinh tế Liên bang Thụy Sĩ (SECO) (UNIDO, 2016). Dự án đã chọn ba địa điểm để thí điểm chuyển đổi: KCN Khánh Phú (tỉnh Ninh Bình), KCN Hòa Khánh (TP. Đà Nẵng) và KCN Trà Nóc 1&2 (TP. Cần Thơ) (UNIDO, 2016). Thông qua dự án, các hoạt động nâng cao năng lực, chuyển giao công nghệ sạch, phát thải ít các-bon và phương thức sản xuất an toàn đã được thực hiện, tạo tiền đề cho việc xây dựng khung chính sách quốc gia (UNIDO, 2016). Tới 2024, cả nước có 418 KCN đã được thành lập, trong đó 298 KCN đã đi vào hoạt động với tổng diện tích khoảng 92,2 nghìn ha, tỷ lệ lấp đầy đạt 72,5%. Tuy nhiên, công cuộc "xanh hóa" mới chỉ ở giai đoạn sơ khai. Báo cáo từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy chỉ có khoảng 1% đến 2% trong số 290 KCN đang hoạt động thực sự đang thực hiện các bước chuyển đổi toàn diện sang mô hình KCNST.

Dù tỷ lệ còn khiêm tốn, một số địa phương và tập đoàn tư nhân đã thể hiện vai trò tiên phong mạnh mẽ. Đà Nẵng, với 6 KCN tổng diện tích 1.100 ha, đang đặt mục tiêu tham vọng phát triển 2-3 KCN sinh thái đạt chuẩn quốc gia vào năm 2030 (Lê, 2024). Các dự án nổi bật do khối tư nhân và FDI dẫn dắt có thể kể đến KCN Nam Cầu Kiền (Hải Phòng), Tổ hợp KCN Deep C (với dự án Deep C Quảng Ninh II quy mô 1.193 ha tại thị xã Quảng Yên). Khu vực phía Nam chứng kiến sự phát triển của KCN Amata City Long Thành (410,31 ha) định hướng công nghệ cao và KCN Prodezi Long An. Các dự án đều đang nỗ lực xây dựng hệ sinh thái dịch vụ, hạ tầng xanh và nền tảng số để đáp ứng yêu cầu khắt khe của các nhà đầu tư công nghệ cao thế hệ mới.

4. Rào cản hệ thống trong phát triển khu công nghiệp sinh thái

Mặc dù, tính ưu việt của KCNST đã được minh chứng về cả mặt lý thuyết vĩ mô lẫn hiệu quả thực tiễn vi mô, quá trình nhân rộng mô hình tại Việt Nam đang vấp phải những rào cản mang tính hệ thống. Việc tháo gỡ các nút thắt yêu cầu sự can thiệp đồng bộ từ trung ương đến địa phương trên nhiều lĩnh vực. Rào cản lớn nhất và trực tiếp nhất đối với các nhà đầu tư phát triển hạ tầng KCNST nằm ở vấn đề tiếp cận đất đai và giải phóng mặt bằng. Theo quy định hiện hành, để thiết lập một KCN quy mô lớn, doanh nghiệp phát triển hạ tầng phải ứng trước hàng nghìn tỷ đồng cho công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư. Cơ chế hoàn trả nguồn vốn lại tiềm ẩn rủi ro thanh khoản khổng lồ. Mỗi năm, Nhà nước chỉ thu được một số tiền sử dụng đất thấp hơn rất nhiều so với khoản tiền giải phóng mặt bằng mà doanh nghiệp đã ứng trước. Quá trình cấn trừ và hoàn trả thường kéo dài nhiều năm, thậm chí lên tới 30-50 năm, khiến gánh nặng chi phí vốn đè nặng lên bảng cân đối kế toán của nhà đầu tư, làm giảm tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR) của các dự án KCNST vốn đã đòi hỏi chi phí đầu tư hạ tầng xanh (hệ thống xử lý nước thải tiên tiến, năng lượng tái tạo) cao hơn KCN truyền thống. Đối với các KCN truyền thống đang muốn chuyển đổi sang KCNST, chi phí để tái thiết kế hệ thống, lắp đặt công nghệ giám sát và xây dựng mạng lưới cộng sinh công nghiệp đòi hỏi nguồn vốn đầu tư khổng lồ trong khi nguồn lực nội tại của doanh nghiệp còn hạn chế.

Về hành lang chính sách, mặc dù Nghị định số 82/2018/NĐ-CP và Nghị định 35/2022/NĐ-CP đã bước đầu tạo lập cơ sở pháp lý và cơ chế ưu đãi cho KCNST, khung pháp lý hiện tại vẫn chủ yếu nằm ở các văn bản dưới luật. Sự thiếu vắng một đạo luật riêng biệt cấp cao hơn khiến hành lang pháp lý chưa đủ độ bao phủ và sức mạnh để xử lý các xung đột chuyên ngành.

Điểm nghẽn cốt lõi trong vận hành KCNST là sự thiếu đồng bộ về nhận thức và khung chính sách giữa các cấp quản lý đối với các khái niệm mới. Thuật ngữ "cộng sinh công nghiệp" vẫn được hiểu và diễn giải khác nhau tùy thuộc vào từng địa phương, dẫn tới quy trình thẩm định, phê duyệt và cấp chứng nhận thiếu nhất quán. Hệ quả là các chủ đầu tư gặp khó khăn khi muốn đầu tư bài bản vào hạ tầng tuần hoàn bởi chưa có bộ tiêu chí quốc gia rõ ràng và chậm trễ trong việc nội địa hóa các hướng dẫn quốc tế (như của UNIDO) thành quy chuẩn kỹ thuật trong nước.

Nghiêm trọng hơn, các quy định pháp lý hiện hành về quản lý môi trường và thương mại đang vô tình cản trở kinh tế tuần hoàn. Việc trao đổi phế phẩm, mua bán chất thải tái chế giữa các nhà máy trong nội khu còn tồn tại nhiều khe hở và thủ tục hành chính rườm rà. Nếu một doanh nghiệp muốn tận dụng phụ phẩm của doanh nghiệp khác làm nguyên liệu, họ phải vượt qua hàng loạt rào cản về giấy phép xử lý chất thải, thuế và hóa đơn, khiến hoạt động cộng sinh không thể phát triển theo đúng tiềm năng lý thuyết.

Bên cạnh đó, các quy định liên quan đến việc triển khai hạ tầng xanh nội khu như năng lượng tái tạo (điện mặt trời áp mái), cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), và quy chuẩn tái sử dụng nước thải tuần hoàn trong KCN cũng chưa có hướng dẫn chi tiết, khiến các doanh nghiệp lúng túng, e ngại vi phạm pháp luật trong quá trình triển khai.

Phân tích từ Chương trình Hỗ trợ chuyển đổi tự nhiên (NTSP) chỉ ra một dạng rào cản vĩ mô được gọi là "ma sát chính sách", xảy ra khi các quy hoạch quốc gia hoàn toàn đúng đắn về mặt chiến lược nhưng lại xung đột với nhau trên thực địa. Cụ thể, Nghị quyết số 81/2023/QH15 (Quy hoạch tổng thể quốc gia) thiết lập các "vùng động lực" để phát triển công nghiệp cường độ cao, trong khi Nghị quyết số 39/2021/QH15 lại áp đặt "mức sàn" bảo vệ 3,5 triệu ha đất trồng lúa nhằm đảm bảo an ninh lương thực. Xung đột không gian đặc biệt gay gắt tại vùng đồng bằng sông Hồng, nơi các vùng quy hoạch công nghiệp đè lên chính các khu vực đất phù sa màu mỡ nhất. Lãnh đạo cấp tỉnh bị kẹt giữa hai gọng kìm: Ưu tiên phát triển KCN để đạt chỉ tiêu tăng trưởng GDP hay tuân thủ hạn mức bảo vệ đất nông nghiệp sinh thái. Phân mảnh trong quản lý chuyên ngành khiến các quyết định quy hoạch thường được thực hiện mang tính thỏa hiệp ngắn hạn thay vì tối ưu hóa không gian dài hạn.

5. Kịch bản phát triển quy hoạch: tăng trưởng phân mảnh (BAU) so với chuyển đổi xanh

Để cung cấp cơ sở khoa học cho việc tháo gỡ các rào cản và định hình chính sách vĩ mô, các công cụ mô hình hóa kinh tế - sinh thái tiên tiến như GTAP-InVEST và Trình mô phỏng phân bổ không gian kinh tế (SEALS) đã được áp dụng (Johnson và cộng sự, 2021). Các mô hình cho phép lập bản đồ định lượng các thay đổi về dịch vụ hệ sinh thái ở độ phân giải 300 mét và chuyển dữ liệu sinh thái thành các "cú sốc năng suất" (productivity shocks) tác động trực tiếp vào các mô hình CGE, từ đó tính toán thiệt hại kinh tế của sự suy thoái môi trường (Johnson và cộng sự, 2021). Quá trình quy hoạch đối với diện tích đất KCN (SKK) đặt ra các mục tiêu đầy tham vọng. Theo Quy hoạch quốc gia, quỹ đất KCN được dự báo đạt 221.500 ha vào năm 2030 (chiếm 0,67% tổng diện tích đất tự nhiên) và vươn tới tầm nhìn 350.000 ha vào năm 2050 (chiếm 1,05%). Tốc độ tăng trưởng 108,89% trong giai đoạn 2024-2030 đòi hỏi sự đánh đổi không gian khổng lồ. Dựa trên mục tiêu diện tích, hai kịch bản phát triển tương lai đã được mô phỏng.

Kịch bản BAU giả định việc tiếp tục các phương thức thực thi kinh tế - xã hội hiện tại, trong đó tăng trưởng GDP là mục tiêu tối thượng chi phối mọi quyết định quy hoạch. Các địa phương tiếp tục áp dụng chính sách "đất sạch" để thu hút FDI, ưu tiên phân bổ 221.500 ha đất SKK mới vào các khu vực đồng bằng ngập lụt dễ bị tổn thương nhằm tối đa hóa sự thuận tiện về hậu cần và giảm thiểu chi phí san lấp trước mắt. Đô thị hóa đi theo mô hình mở rộng dàn trải mật độ thấp (low-density sprawl), liên tục xâm lấn các vành đai nông nghiệp. Độ che phủ rừng đạt mục tiêu 42%, nhưng thực chất là "hội chứng rừng rỗng" (empty forest syndrome), nơi các đồn điền keo, bạch đàn chu kỳ ngắn thay thế rừng tự nhiên, tạo ra sản lượng gỗ xuất khẩu giá trị thấp (ước tính 18 tỷ USD vào 2030) nhưng không có chức năng lưu giữ nước hay bảo vệ đa dạng sinh học.

Về mặt kinh tế, kịch bản BAU có thể duy trì tốc độ tăng trưởng GDP ấn tượng ở mức 7,05% mỗi năm trong giai đoạn 2026 - 2030 (NTSP, 2026). Tuy nhiên, đó là một nền kinh tế "rỗng" (hollow economy) được xây dựng trên sự cạn kiệt vốn tự nhiên. Suy giảm chức năng điều tiết lũ của các vùng đệm tự nhiên do bị bê tông hóa sẽ buộc nhà nước phải gánh chịu những khoản chi phí khổng lồ cho hạ tầng phòng chống thiên tai (đê điều, trạm bơm) và phục hồi sau thảm họa. Ước tính, gánh nặng tài khóa này sẽ tiêu tốn từ 1,5% đến 3% GDP hàng năm, bào mòn toàn bộ thành quả tăng trưởng. Nguy cơ mất sức cạnh tranh cũng hiện hữu khi chất lượng nước suy giảm đe dọa xuất khẩu thủy sản và cường độ phát thải carbon cao (chỉ giảm 9% GHG so với BAU, mức tham vọng thấp) sẽ bị trừng phạt bởi các hàng rào thuế quan quốc tế. Đến năm 2050, khi các tác động của biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn lên đến đỉnh điểm, nền kinh tế sẽ đối mặt với tình trạng "tài sản bị mắc kẹt" (stranded assets) do cơ sở hạ tầng công nghiệp ngập lụt và hệ thống nông nghiệp sụp đổ (World Bank, 2022).

Bảng 2. Kịch bản BAU và chuyển đổi xanh

Nguồn: Tổng hợp

Kịch bản chuyển đổi xanh giả định việc triển khai nghiêm ngặt các chiến lược tăng trưởng xanh và bảo tồn đa dạng sinh học. Theo đó, đất đai được coi là một tài sản chiến lược cần được tối ưu hóa chứ không chỉ là tài nguyên để tiêu thụ. Phân bổ 221.500 ha đất KCN mới bắt buộc phải tuân thủ nguyên tắc "thiết kế sinh thái" (eco-designed locations), tránh xa các vùng đệm thủy văn quan trọng. Kịch bản chuyển đổi xanh ưu tiên tăng mật độ xây dựng (densification) và phát triển theo chiều sâu thông qua các KCNST, áp dụng nguyên tắc kinh tế tuần hoàn, tối ưu hóa quy trình khép kín để giảm tiêu thụ đất bề mặt. Phát triển đô thị chuyển sang mô hình định hướng giao thông công cộng (TOD). Rừng được quản lý theo tiêu chuẩn bền vững với chu kỳ luân kỳ dài, tạo ra nguồn tín chỉ các-bon giá trị cao và nâng kim ngạch xuất khẩu gỗ có chứng chỉ lên 25 tỷ USD.

Kết quả kinh tế vĩ mô của quỹ đạo xanh mạnh mẽ và bền bỉ. GDP dự phóng sẽ đạt mức tăng trưởng hai con số (>10%) trong giai đoạn 2026-2030 nhờ dòng vốn FDI chất lượng cao và đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng (lên tới 40% GDP), sau đó ổn định ở mức tăng trưởng 7,0% - 7,5% trong giai đoạn 2031-2050, đưa GDP bình quân đầu người vươn lên mốc 38.000 - 45.300 USD. Hệ thống năng lượng được tái cấu trúc hoàn toàn, năng lượng tái tạo chiếm 74-75% tỷ trọng vào năm 2050, giảm lượng phát thải GHG tới 27%, hoàn toàn phù hợp với lộ trình Net-Zero. Tỷ lệ xử lý nước thải đô thị và công nghiệp vượt trên 50%, bảo vệ hệ sinh thái sông ngòi. Quan trọng nhất, việc bảo toàn các vùng đệm tự nhiên giúp nền kinh tế tránh được các chi phí khổng lồ cho hạ tầng phòng chống thiên tai nhân tạo, tạo ra "cổ tức chiến lược" (strategic dividend), củng cố chỉ số Sự thịnh vượng bao trùm (Inclusive Wealth) cho các thế hệ tương lai.

PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ

Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường

Tài liệu tham khảo

1. Arrow, K. J., Dasgupta, P., Goulder, L. H., Mumford, K. J., & Oleson, K. (2012). Sustainability and the measurement of wealth. Environment and Development Economics, 17(3), 317-353.

2. Dasgupta, P. (2021). The Economics of Biodiversity: The Dasgupta Review. HM Treasury, London. Global Footprint Network. (2025). National Footprint and Biocapacity Accounts.

3. Johnson, Justin Andrew; Baldos, Uris; Cervigni, Raffaello; Chonabayashi, Shun; Corong, Erwin; Gavryliuk, Olga; Hertel, Thomas; Nootenboom, Christopher; Gerber, James; Ruta, Giovanni; Polasky, Stephen. (2021). The Economic Case for Nature: A Global Earth-Economy Model to Assess Development Policy Pathways. World Bank. Doi: 10.1596/35882

4. UNIDO. (2016). Triển khai sáng kiến KCNST hướng tới mô hình KCN bền vững tại Việt Nam.

5. World Bank. (2022). Vietnam Country Climate and Development Report.