Banner trang chủ
Thứ Ba, ngày 28/06/2022

Bảo tồn các loài quý hiếm, đặc hữu phục vụ phát triển bền vững dãy Trường Sơn

07/12/2017

     Dãy Trường Sơn được ví như bức bình phong khổng lồ, vững chắc, không chỉ có giá trị to lớn về mặt an ninh quốc phòng mà còn là một vùng có nguồn tài nguyên sinh vật phong phú, đa dạng với nhiều loài động, thực vật quý hiếm, đặc hữu. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên quý giá mà thiên nhiên đã ưu đãi ban tặng cho con người đang đứng trước nguy cơ ngày càng suy giảm thậm chí một số loài có nguy cơ tuyệt chủng. Vì vậy, nhiệm vụ bảo tồn dãy Trường Sơn nói chung, các loài quý hiếm, đặc thù nói riêng phục vụ phát triển bền vững dãy Trường Sơn đã trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

1. Đặt vấn đề

     Dãy Trường Sơn tính từ thượng nguồn sông Cả (tỉnh Nghệ An) đến giáp miền Đông Nam bộ (tỉnh Đồng Nai) dài 1.100km, với vị trí địa lý, địa hình, địa chất, khí hậu, sự gặp gỡ giao thoa của các luồng sinh vật (chủ yếu là thực vật) từ phía Nam, Tây Bắc và phía Tây - Tây Nam là những nhân tố quyết định tính đa dạng sinh học của dãy Trường Sơn. Nơi đây từng được Hiệp hội Bảo vệ chim quốc tế (Bird Life Intertional) công nhận là vùng chim đặc hữu (EBAs) và là 1 trong 221 Trung tâm các loài chim đặc hữu của thế giới. Riêng khu vực Bắc Trường Sơn đã thống kê được 45 loài động vật đặc hữu từ giun tròn đến khỉ hầu.

     Về thực vật, đã thống kê được 902 loài đặc hữu Trung bộ (chủ yếu phân bố ở dãy Trường Sơn), chiếm 40,6% tổng số loài đặc hữu của hệ thực vật Việt Nam. Như vậy, dãy Trường Sơn không chỉ có số lượng lớn các loài động vật đặc hữu mà còn có tỉ trọng lớn các loài thực vật đặc hữu Trung bộ, tức là những loài chỉ phân bố trong phạm vi dãy Trường Sơn, không có ở bất kỳ nơi nào khác trên Trái đất.

     Tuy nhiên, các loài đặc hữu, quý hiếm ở dãy Trường Sơn đang đứng trước nguy cơ ngày càng suy giảm, thậm chí có thể bị tuyệt chủng. Vì vậy, nhiệm vụ bảo vệ bảo tồn các loài quý hiếm, đặc hữu ở dãy Trường Sơn nhằm góp phần phát triển bền vững cho cả nước là hết sức cần thiết.

2. Một số dẫn liệu về các loài động, thực vật quý hiếm, đặc hữu của dãy Trường Sơn

     Trong khoảng vài thập niên gần đây, một số nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài đã phát hiện một số loài động vật quý hiếm, đặc hữu ở dãy Trường Sơn. Đây là những đóng góp to lớn không chỉ trong phạm vi Việt Nam mà còn trên phạm vi thế giới. Sau đây là một số dẫn liệu cụ thể:

 

Bảng 1: Danh sách các loài chim đặc hữu ở vùng Bắc Trường Sơn

 

Số TT

Tên khoa học

Tên Việt Nam

1

Arborophila merlini

Gà so Trung Bộ

2

Lophura edwardsi

Gà lôi lam mào trắng

3

Lophura imperialis

Gà lôi lam mào đen

4

Lophura hatinhensis

Gà lôi lam đuôi trắng

5

Rheinardia  ocellata

Trĩ sao

6

Jabouilleia  danjoui

Khướu mỏ dài

7

Macronous  kellegi

Chích chạch má xám

8

Stachyris  herberty

Khướu mun

 

                                                              Nguồn: TS. Nguyễn Cử, 1995

 

Bảng 2: Danh sách các loài động vật đặc hữu ở vùng Bắc Trường Sơn

 

Số TT

Tên loài

Nhóm động vật

Phân bố

1

Monopetalonema angustispicylum

Giun tròn

Hà Tĩnh

2

Pheritima tripidoporophorata Thai et Nguyen, 1993

Gium đất

Thừa Thiên – Huế

3

P. namdongensis Thai et Nguyen, 1993

"

"

4

P. parataprobaea Thai et Nguyen, 1993

"

"

5

P. bachmaensis Thai et Nguyen, 1993

"

"

6

P. muonglongensis Thai et Tran

"

Hà Tĩnh

7

Vietdiaptomus hatinhensis Dang, 1997

Giáp xác

Nam Thanh Hóa

8

Orientalia tonkinensis Dang et Tran, 1992

Cua

Hà Tĩnh

9

Carassioides cantoniensis melanes Yen, 1978

Cá chép

Quảng Bình

10

 Lisochilus krempfi Pell. et Chev, 1936

"

Nghệ An

11

 L. lamensis, Yen, 1978

"

"

12

 L. macrosquamatus Yen, 1978

"

"

13

Opsarichthys vuquangensis Tu, 1973

"

Hà Tĩnh

14

O. hieni Tu, 1978

"

"

15

O. bea Tu, 1978

"

"

16

Rasborinus hautus Tu, 1991

"

Nghệ An

17

R. albus Tu, 1991

"

"

18

Acanthorhodeus tonkinensis lamensis Tu,1983

"

"

19

Leptobarbus hoveni Blecker

"

Thừa Thiên - Huế

20

Cobitis yeni Tu, 1983

Cá chạch

Hà Tĩnh

21

Hemibagrus centralus Yen, 1978

Cá nheo

Quảng Bình – Hà Tĩnh

22

Pseudobagrus virgatus vinhensis Tu, 1983

"

Hà Tĩnh

23

Coreo violietensis Tu, 1983

Gà lôi

Hà Tĩnh

24

Rhinogobius nganphoensis Tu, 1983

Cá bống

Hà Tĩnh

25

R. vinhensis Tu, 1983

"

"

26

Lophura nycthemera berliozi Delacour et Jabouille, 1928

Gà lôi

Hà Tĩnh

27

L. n. beli (Oustales), 1898

"

Quảng Trị đến Quảng Ngãi

28

L. edwardsi (Oustales), 1896

"

Quảng Trị - Quảng Nam

29

L. imperialis  (Del. et Jab), 1924

"

Hà Tĩnh đến Quảng Trị

30

L. hatinhensis Vo and Do, 1975

"

Kỳ Anh (Hà Tĩnh)

31

Rheinartia ocellata (Elliot), 1871

Trĩ sao

Hà Tĩnh – Tây Nguyên

32

Tropicorerdix chloropus vivida Del, 1926

Gà so

Trị - Thiên

33

Treron apicauda lowei (De.et.Ja.)

Cu xanh

Trị  - Thiên

34

Cynocephalus variegatus Dao, 1985

Chồn dơi

Hà Tĩnh

35

Eonycteris spelaea (Dobson), 1871

Dơi

Quảng Bình

36

Paracoelops megalotis Dorst

"

Nghệ An

37

Pygathrix nemacus  nemacus (L.)

Voọc

Hà Tĩnh

38

Trachipithecus francoisi hatinhensis Dao, 1970

"

 "

39

Hylobates concolor siki Del, 1951

Vượn

Nghệ An

40

Lepus nigricollis vassali Thomas, 1960

Thỏ

Quảng Bình – Nha Trang

41

Callosciurus flavimanus pirata Thomas,1929

Sóc

Quảng Bình – Hà Tĩnh

42

Tamiops  rodolphei(Milne – Edwards), 1827

"

Hà Tĩnh - Quảng Bình

43

Rattus bowersi totipes Dao, 1966

Chuột

Hà Tĩnh

44

R. surifer  finis (Kloss), 1961

"

Thanh Hóa đến Hà Tĩnh

45

Pseudoryx nghetinhensis Vu,1993

Nghệ An – Hà Tĩnh

                                                                  Nguồn: TS. Nguyễn Thái Tự, 1995

 

Bảng 3: Một số loài thú mới phát hiện được trên dãy Trường Sơn

 

Số TT

Tên khoa học

Tên Việt Nam

Địa điểm

Nguồn – Thời gian

1

Psensdoryx nghetinhensis

Sao la

Vũ Quang, Hà Tĩnh

Vũ Văn Dũng et al. 1992

2

Megamuntiacus vuquangensis

Mang lớn

Vũ Quang – Pù Mát

FIPI,1993

3

Muntiacus truongsonensis

Mang Trường Sơn

Tây Quảng Nam

Cục Kiểm lâm 1997

4

Muntiacus phuhoattensis

Mang Phù Hoạt

Nghệ An

FIPI,1997

5

Nesolagus tmeminsii

Thỏ Vằn

VQG Phong Nha – Quảng Bình

Phạm Nhật, Nguyễn Xuân Đặng,2000

6

Sus bucculentus

Lợn Chà vao

 Quảng Bình

Phạm Nhật, Nguyễn Xuân Đặng Tord of,2002

 

     Từ những dẫn liệu nêu trên cho thấy, hệ động vật dãy Trường Sơn có đóng góp quan trọng các loài quý hiếm, đặc hữu đối với hệ động vật Việt Nam. Còn về thực vật, đóng góp hơn 40% tổng số loài đặc hữu của cả nước. Như vậy, dãy Trường Sơn xứng đáng được quan tâm, đặc biệt trong việc bảo tồn các loài quý hiếm, đặc hữu phục vụ phát triển bền vững.

3. Bảo tồn các loài quý hiếm, đặc hữu từ góc độ cộng đồng

     Từ kết quả thực hiện thành công Dự án "Bảo tồn và phát triển nguồn gen cây quý hiếm trên hệ sinh thái núi đá vôi ở xã Thài Phìn Tủng, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang" do Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF SGP) tài trợ đã tổng kết các bài học về vai trò của cộng đồng trong nhiệm vụ bảo tồn các loài quý hiếm, đặc hữu, cụ thể:

     Thứ nhất, gắn nhiệm vụ bảo tồn cây quý hiếm với việc nâng cao đời sống, tăng thu nhập, góp phần giúp người dân xóa đói giảm nghèo. Đồng thời, tạo sinh kế cho người dân, phát triển chăn nuôi (chủ yếu là chăn nuôi bò). Giúp người dân trồng cỏ voi, cỏ goatemala, những giống cỏ thích nghi với điều kiện khô hạn của vùng cao nguyên đá. Nhờ việc trồng cỏ (trồng ở ven đường đi, vách núi đá hoặc bất kỳ nơi nào có thể trồng được) giúp người dân xã Thài Phìn Tủng thoát khỏi cảnh “nuôi bò trên lưng” nghĩa là đi lên núi, cắt lá cây, gùi trên lưng về cho bò ăn, vì bò quanh năm nhốt trong chuồng.

     Thứ hai, làm tốt công tác tuyên truyền để người dân hiểu biết giá trị những đối tượng cần bảo tồn, nhận dạng các đối tượng quý hiếm cần bảo tồn để hạn chế việc xâm hại.

    Thứ ba, cần có được sự đồng thuận, tạo điều kiện giúp đỡ và sẵn sàng chia sẻ khó khăn, chỉ đạo kịp thời để giải quyết mọi khó khăn khi thực thi nhiệm vụ của cấp chính quyền cơ sở.

     Thứ tư, ngoài chính quyền địa phương, Đảng ủy cơ sở cần chỉ đạo các đoàn thể ở địa phương như: Hội Phụ nữ, Đoàn thanh niên, Mặt trận Tổ quốc, Hội Nông dân...cùng vào cuộc đồng hành với người dân.

     Nhờ làm tốt những bài học nêu trên, Dự án đã góp phần lập lại màu xanh trên cao nguyên đá ở xã Thài Phìn Tủng. Đặc biệt, trong năm 2017, UBND tỉnh Hà Giang quyết định thực hiện Dự án trồng 100.000 loài cây quý hiếm trên cao nguyên đá Đồng Văn.

     Hy vọng, những bài học thu được từ việc bảo tồn các loài quý hiếm, đặc hữu nhìn từ góc độ cộng đồng ở xã Thài Phìn Tủng sẽ góp phần to lớn trong việc bảo tồn các loài quý hiếm, đặc hữu phục vụ phát triển bền vững dãy Trường Sơn.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Ngọc Sinh, Nguyễn Đình Hòe, Đặng Huy Huỳnh, Phạm Bình Quyền (Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam); Lê Thanh Bình, Dương Thanh An (Cục Bảo tồn ĐDSH), 2010. Bảo tồn ĐDSH dãy Trường Sơn  - Phối hợp hành động vì an ninh môi trường và phát triển bền vững.

2. Đặng Huy Huỳnh, Phạm Trọng Anh, Đặng Huy Phương, 2010. Dãy Trường Sơn – Bức bình phong ứng phó biến đổi khí hậu của các loài thú bị đe dọa.

3. Lê Trần Chấn (chủ biên), Trần Tý, Nguyễn Hữu Tứ, Huỳnh Nhung, Đào Thị Phượng, Trần Thúy Vân, 1999. Một số đặc điểm cơ bản của hệ thực vật Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội

4.  Nguyễn Thái Tự, 1995. Bắc Trường Sơn – Một khu địa động vật đặc biệt.

5. Nguyễn Cử, Jonathan C.Eames, 1995. Một khu bảo tồn thiên nhiên mới cần được xây dựng ở vùng Bắc Trường Sơn.

 

TS. Lê Trần Chấn

(Tạp chí Môi trường số chuyên đề III năm 2017)

Ý kiến của bạn