Banner trang chủ
Chủ Nhật, ngày 29/05/2022

Đánh giá mức độ ô nhiễm của các khí thải độc hại trong khu vực không gian ven đường giao thông

22/07/2020

     TÓM TẮT

     Bài báo thực hiện tính toán và đánh giá mức độ phân tán của các chất khí thải tại khu vực ven đường từ các số liệu quan sát thu được. Đề xuất phương pháp đánh giá mức độ ô nhiễm không khí trong khí quyển do các phương tiện giao thông thải ra tại các khoảng cách khác nhau tính từ mép đường ô tô ở mức 1,5 m từ bề mặt đất. Đồng thời, đề xuất các giải pháp nhằm giảm thiểu mức độ ô nhiễm của khí thải độc hại tại khu vực không gian ven đường giao thông.

     Từ khóa: Ô nhiễm không khí, không gian ven đường giao thông, phân tán chất ô nhiễm, bảo vệ môi trường (BVMT).

     Nhận bài: 26/5/2020; Sửa chữa:1/6/2020; Duyệt đăng: 5/6/2020

     1. Đặt vấn đề

     Các số liệu chỉ số độc tính của các chất khí thải khi đánh giá tác động môi trường là một trong những yếu tố kiên quyết để đưa ra lựa chọn phương án thiết kế phù hợp  trong công tác quy hoạch và thiết kế các khu đô thị, hoặc khu nghỉ dưỡng. Giải pháp nhằm giảm thiểu tình trạng ô nhiễm tại khu vực ven đường dưới tác động của các khí thải độc hại có thể được giải quyết theo hai hướng. Thứ nhất là đưa ra các giải pháp thiết kế tối ưu nhằm giảm thiểu khí thải độc hại có tính toán đến chế độ sục khí trong đô thị. Thứ hai là đưa ra các biện pháp bảo vệ đặc biệt nhằm làm giảm nồng độ các chất có đạt đến nồng độ giới hạn cho phép. Các giải pháp nêu trên đều đòi hỏi phải mô hình hóa sự ảnh hưởng của các điều kiện thiết kế, môi trường đến sự phát thải của các chất độc hại.

     Hiện nay, trong công tác quy hoạch đô thị thường không chú trọng đến việc tính toán sự ảnh hưởng trực tiếp của các chất thải do phương tiện giao thông gây nên. Việc quy hoạch chiều rộng tối thiểu của hè đường trong đô thị (tính từ mặt trước nhà dân đến mép đường) cho phép xây dựng từ 4,0 - 7,5m. Thói quen của người Việt là ưa chuộng sở hữu nhà mặt đường vì lợi ích cao về kinh tế, cũng như sự thuận tiện. Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm và lợi ích đó, các dân cư ven đường lại là nhóm chịu tác động lớn từ khí thải của phương tiện giao thông. Các hoạt động của phương tiện giao thông đã gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe của cộng đồng dân cư sống gần các trục đường giao thông lớn, hay các nút giao thông trọng điểm (theo kết quả nghiên cứu của Viện sức khỏe nghề nghiệp và môi trường). Các biểu hiện bệnh thường gặp có liên quan đến bệnh đường hô hấp, hệ thần kinh trung ương, bệnh tim mạch. Có thể nói rằng, các khí thải của phương tiện giao thông gây ô nhiễm là những sát thủ vô hình ảnh hưởng đến chất lượng và sự phát triển của đời sống dân cư.

     Việt Nam đang chú trọng vào công tác BVMT trong đô thị. Hàng năm, các trạm quan sát liên tục được lắp đặt tại các nút giao thông trọng điểm. Mọi thông tin đều được cập nhật cho người dân. Vấn đề ô nhiễm môi trường được đánh giá là một vấn đề trọng điểm, cần đặc biệt quan tâm đối với cả Chính phủ và người dân trong điều kiện phát triển đất nước hiện nay.

     Do đó, để đánh giá được cụ thể mức độ ô nhiễm do các phương tiện vận tải tại từng khu vực ven đường, tác giả đề xuất phương pháp tính toán các chất ô nhiễm dưới tác động trực tiếp của phương tiện giao thông. Từ kết quả tính toán, so sánh với giá trị nồng độ cho phép của khí thải để đưa ra các giải pháp phù hợp nhằm mục đích bảo vệ không gian khu dân cư ven đường. Phương pháp này còn cho phép dự đoán đánh giá trong quá trình phát triển đô thị, dựa theo tốc độ phát triển của phương tiện vận tải cho phép dự đoán mức độ ô nhiễm tác động đến dân cư, làm cơ sở dữ liệu cho các nhà quy hoạch định hướng phát triển đô thị trong tương lai.

     2. Mục tiêu nghiên cứu

     - Thu thập số liệu thu được từ các trạm quan sát trên đường cho phép đánh giá sự phân tán các đám mây khí thải tại khu vực ven đường bằng cách đánh giá nồng độ khí thải do phương tiện giao thông gây ra. Để tính toán, tác giả sử dụng phương pháp đánh giá chung nhằm ước tính mức độ ô nhiễm không khí của phương tiện giao thông tại các khoảng cách khác nhau từ mép đường ở độ cao 1,5 m tính từ mặt đất.

     - So sánh kết quả với nồng độ giới hạn cho phép của khí thải để đề xuất biện pháp bảo vệ phù hợp.

     3. Đối tượng nghiên cứu

     Đối tượng nghiên cứu trong bài báo này là tuyến đường nội đô 2/9, tại nút giao đường 2/9 và đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, quận  Hải Châu, TP. Đà Nẵng, 2 làn đường, chiều rộng 21 m, vỉa hè 5,0 m. Mật độ xe đếm được trong khung giờ cao điểm từ 7h - 8h sáng ngày 30/4/2020 là 961 xe/giờ, điều kiện khí hậu tốt, trời nắng nhẹ. Tốc độ xe trung bình 60 km/h. Số liệu thống kê phương tiện giao thông vận tải được thể hiện trong bảng 1. Lượng phát thải các khí độc của mỗi loại xe trong luồng xe được thể hiện trong bảng 2.

     Vận tốc gió trung bình năm u0 = 3 m/s, góc nghiêng trục đường với hướng gió γ= 90°. Nồng độ nền F=0 g/m3.

Bảng 1. Số lượng phương tiện vận tải trong một giờ (xe/h)

Xe máy

Xe ô tô con

Xe tải dưới 5T, động cơ đốt trong

Xe tải từ 6T trở lên, động cơ đốt trong

Xe tải động cơ diesel

Xe buýt động cơ đốt trong

537

134

102

86

62

40

 

Bảng 2. Lượng phát thải các khí độc của mỗi loại xe trong luồng xe [3]

Dạng xe cơ giới

Lượng phát thải các khí độc , g/km

CO

NOx ( số liệu NO2)

CnHn (số liệu CH)

Xe ô tô con

3,5

0,9

0,8

Xe tải nhỏ dưới 3,5t

8,4

2,1

2,4

Xe tải từ 3,5 đến 12 t

6,8

6,9

5,2

Xe tải trên 12t

7,3

8,5

6,5

Xe buýt trên 3,5t

5,2

6,1

4,5

 

     2. Phương pháp tính toán mức độ ô nhiễm không khí

     Phương pháp tính toán dựa trên việc xác định từng giai đoạn phát thải các chất độc hại (cacbon monoxide – CO, hydrocacbon – CnHn, nito oxit – NOx) từ các phương tiện vận tải, nồng độ ô nhiễm không khí của các chất này tại các khoảng cách khác nhau tính từ mép đường sẽ được so sánh với nồng độ ô nhiễm cho phép.

     Công suất phát thải của từng loại khí CO, CnHm, NOx được xác định theo công thức sau [8,10]:

                          (1)

     Trong đó: q – hiệu suất phát thải của chất ô nhiễm từ phương tiện đến một điểm xác định cụ thể; 2,06x10-4 – hệ số chuyển đổi; m – hệ số có tính đến điều kiện đường và phương tiện vận tải, phụ thuộc vào tốc độ trung bình của lưu lượng giao thông, xác định theo hình 1; Gik – mức tiêu thụ nhiên liệu trung bình của động cơ đốt trong ,l/km; Gid – mức tiêu thụ nhiên liệu trung bình của động cơ diesel, l/km, xác định theo bảng 3; Nik – mật độ giao thông của xe động cơ xăng; xe/h; Nid – mật độ giao thông của xe động cơ diesel; xe/h; Kk và Kd – hệ số được sử dụng cho thành phần ô nhiễm đối với động cơ xe đốt trong và động cơ diesel, xác định theo bảng 4.

 

Hình 1. Hệ số có tính đến điều kiện đường và phương tiện vận tải, phụ thuộc vào tốc độ trung bình của lưu lượng giao thông [9]

     Khi tính toán sự phân tán khí thải từ các phương tiện giao thông và nồng độ chất độc hại ở các khoảng cách khác nhau trên đường tác giả đề xuất sử dụng mô hình Gaussian phân phối các chất ô nhiễm trong khí quyển ở độ cao thấp [4;5;7;8]. Nồng độ ô nhiễm khí thải phân tán trong không khí tại vị trí dọc ven đường giao thông được xác định theo công thức sau:

                                              (2)

     Trong đó : C – nồng độ các loại chất ô nhiễm trong không khí ;g/m3; U0 – vận tốc gió, nằm vuông góc với trục đường, m/s; σ2 – độ lệch chuẩn của tán xạ Gaussian theo phương thẳng đứng, m, xác định theo bảng 5; γ – góc biên theo hướng gió với trục đường, grad (γ=90°); F – nồng độ nền; g/m3 (F=0 g/m3).

Bảng  3. Mức độ tiêu thụ nhiên liệu của các phương tiện giao thông [9]

TT

Dạng xe cơ giới

Tiêu hao nhiên liệu (l/km), Gik

1

Xe máy

0.02

2

Xe dưới 12 chỗ ngồi, xe tải dưới 2 tấn

0.11

3

Xe tải động cơ xăng dưới 5 tấn

0.16

4

Xe tải động cơ xăng từ 6 t trở lên

0.33

5

Xe tải động cơ dầu diesel

0.34

6

Xe buýt động cơ xăng

0.37

7

Xe buýt động cơ dầu

0.28

 

Bảng 4. Bảng hệ số Kk và Kd [9]

TT

Dạng khí thải

Động cơ đốt trong

Động cơ diesel

1

CO

0.6

0.14

2

CnHn

0.12

0.037

3

NOx

0.06

0.015

 

Bảng 5. Giá trị của độ lệch Gaussian tiêu chuẩn tính từ mép đường ra [9]

TT

Mức độ bức xạ ánh sáng

Giá trị của độ lệch Gaussian tiêu chuẩn tính từ mép đường ra, m

5

10

20

40

60

1

Mạnh

1

2

4

6

8

2

Nhẹ

0.5

1

2

4

6

***Ghi chú: Mức độ ánh sáng mạnh tương ứng với thời tiết nắng, nhẹ - nhiều mây (mưa).

     Ngoài ra, theo [10,12] độ lệch chuẩn Gaussian còn phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Có 3 điều kiện thời tiết cần xét đến là: 1) trời trong, chiều cao của mặt trời trên đường chân trời lớn hơn 60°, mùa hè điển hình, vào buổi chiều, không khí hoàn toàn đối lưu; 2) mùa hè mây rải rác; 3) mùa hè nắng nhiều đến cuối chiều, mây thấp rải rác, hoặc ngày hè với bầu trời quang đãng và chiều cao của mặt trời trên đường chân trời từ 15 - 35°; 4) mùa đông.

     Phân tích cho thấy rằng, điều kiện thời tiết nguy hiểm nhất là điều kiện số “3”, với điều kiện vận tốc gió 2…3m/s nồng độ chất ô nhiễm đạt giá trị cao nhất tại độ cao H=0m.

     Kết quả tính toán nồng độ các chất ô nhiễm do phương tiện giao thông gây ra được thể hiện qua bảng 6.

Bảng 6. Nồng độ khí thải phân bố theo khoảng cách tính từ mép đường

Khí thải

Nồng độ khí thải phân bố theo khoảng cách từ mép đường (mg/m3)

5

10

20

40

60

80

100

150

CO

0,591

0,296

0,148

0,098

0,074

0,059

0,045

0,031

CnHm

0,12

0,06

0,03

0,02

0,015

0,012

0,009

0,006

NOx

0,059

0,029

0,015

0,009

0,007

0,006

0,005

0,003

 

 

Hình 2. Đồ thị nồng độ khí thải phân bố theo khoảng cách tính từ mép đường ra

     Từ kết quả tính toán, so sánh với bảng giá trị nồng độ giới hạn cho phép của các chất khí thải trong môi trường không khí tại khu dân cư (mg/m3) [1], thấy rằng tại vị trí cách đường 5 m đối với các chất khí CO và CnHn nồng độ không vượt quá mức cho phép tối đa. Tuy nhiên, đối với chất khí NOx, giá trị nồng độ vượt quá mức cho phép khoảng 40%. Do đó, đòi hỏi cần áp dụng biện pháp bảo vệ an toàn đối với dân cư sinh sống gần khu vực ven đường này.  

     3. Đề xuất biện pháp bảo vệ không gian ven đường dưới tác động tiêu cực do phương tiện vận tải gây nên

     Đối với tình trạng ô nhiễm không khí hiện nay, để giảm thiểu được các tác động tiêu cực do khí thải giao thông gây ra thì biện pháp khoa học, hiệu quả và kinh tế nhất là kiểm soát chặt chẽ nguồn thải ô nhiễm giao thông.  Ngoài ra, biện pháp cây xanh được đánh giá là biện pháp bổ sung hiệu quả nhằm góp phần cải thiện môi trường vì có khả năng giữ và hấp thụ khí thải, tiếng ồn. Trên các đường phố chính của đô thị, không gian xanh còn được coi là phương tiện duy nhất để hài hòa các cảnh quan, xóa mờ ranh giới giữa kiến trúc và thiên nhiên, tạo nên sự mềm mại, tính thẩm mỹ, tăng sức hấp dẫn cho cảnh quan đô thị.

     Không gian xanh giúp làm giảm mức độ ô nhiễm không khí trên các đường phố chính trong đô thị dưới tác động của phương tiện vận tải thông qua sự hấp thụ thành phần riêng lẻ các khí thải bằng tán lá, cũng như làm phân tán lên phía lớp khí quyển cao hơn.

     Ngoài ra, hiệu quả lớn nhất mà không gian xanh mang lại đó là giúp giảm tiếng ồn, việc làm giảm âm thanh xảy ra do sự phản xạ, hấp thụ và biến đổi tần số của rung động âm thanh. Tuy nhiên, không nên đánh giá quá cao hiệu quả của không gian xanh trên đường phố và coi đó là biện pháp khử tiếng ồn, chúng chỉ được sử dụng như một phương pháp bảo vệ bổ sung làm giảm tiếng ồn.

     Theo nghiên cứu [2,11] chỉ ra rằng, để giảm nồng độ khí thải của không gian ven đường giao thông phụ thuộc vào 2 chỉ số chính: Mật độ trồng cây và chiều cao của cây. Mô hình mô phỏng sự phân tán khí tại không gian ven đường trong điều kiện mở và trong điều kiện có vách ngăn không gian xanh được thể hiện qua hình 3.

 

Hình 3. Sự phân tán khí thải do phương tiện giao thông gây ra tại khu vực ven đường giao thông chính: a) trong trường hợp không có vách ngăn không gian xanh; b) 1-2 hàng – cây cao; c) – 2-3 hàng cây cao và có tầng lớp cây bụi phía dưới; số và đường viền – nồng độ khí thải [11].

 

     Dựa trên mức độ ô nhiễm cho phép sử dụng các biện pháp bảo vệ sau [2]:

     - Trồng một hàng cây có tán che bụi cao 1,5 m và một dải chiều rộng 3…4m – giảm 7…25%.

     - Hai hàng cây với tán che bụi cao 1,5m với độ rộng 10…12m – giảm 40-50%

     - Bốn hàng cây với tán che bụi cao 1,5m với độ rộng 30…50% - giảm 65…100%;

     - Đường đắp chắn dạng đường đất, tường – giảm 70...90%;

     - Bố trí đường đào … giảm 15…40%.

     Từ kết quả tính toán phía trên cho thấy, nồng độ NOx vượt quá mức giới hạn cho phép là 40 %. Do đó, đề xuất sử dụng biện pháp chắn – trồng hai hàng cây với tán che bụi cao 1,5 m với độ rộng 10…12m.

     4. Kết luận

     - Việc tính toán cho phép đánh giá và dự đoán mức độ ô nhiễm không khí do các phương tiện giao thông gây nên tại khu vực vành đai ven đường. Từ kết quả tính toán đó cho phép các nhà quy hoạch xây dựng phương án che chắn phù hợp nhằm bảo vệ dân cư sinh sống ven đường, đối tượng chịu tác động trực tiếp của khí thải.

     - Hiện nay, biện pháp xây dựng vành đai không gian xanh là một trong những biện pháp phù hợp để bảo vệ không gian ven đường dưới các tác động tiêu cực của khí thải. Biện pháp này không chỉ giúp làm phân tán khí lên tầng cao mà còn giúp làm giảm tiếng ồn. Tuy nhiên, đây chỉ được coi là biện pháp bổ sung. Trong trường hợp nồng độ ô nhiễm vượt quá mức thì cần áp dụng những biện pháp căn cơ khác.

Nguyễn Phương Ngọc

Khoa Xây dựng, Trường Đại học Kiến Trúc Đà Nẵng

(Nguồn: Bài đăng trên Tạp chí Môi trường, số Chuyên đề Tiếng việt 2/2020)

     

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. QCVN 06:2009/NTNMT – Chất lượng không khí – Nồng độ tối đa cho phép của một số chất độc hại trong môi trường xung quanh.

2. Городков А.В. Рекомендации по проектированию средозащитного озеленения территорий городов. С. – Петербург, 1998. 141 с.

3. ГОСТ Р 56162-2014. Выбросы загрязняющих веществ в атмосферу. Метод расчета выбросов от автотранспорта при проведении сводных расчетов для  городских населенных пунктов // М. Стандартинформ, 2014, 9с.

4. Информационные технологии для решения задач управления в условиях рационального лесопользования : монография / А.В. Скрыпников [и др.]. – Воронеж, 2011. – 127 с. – Деп. в ВИНИТИ 26.09.2011, № 420-2011.

5. Курьянов В.К. Автоматизированный расчёт уровня загрязнения окружающей среды объектами автомобильного транспортного комплекса / В.К. Курьянов [и др.]. – Воронеж : Воронеж. гос. лесотехн. акад. –  Деп. в ВИНИТИ, № 570-В 2003, 28.03.03 г.

6. Курьянов В. К. Лесотранспорт как система ВАДС: Учеб. пособие для вузов / В. К. Курьянов. Воронеж, 2002. 251 с.

7. Методы, модели и алгоритмы повышения транспортно-эксплуатационных качеств лесных автомобильных дорог в процессе проектирования, строительства и эксплуатации :монография / А.В. Скрыпников [и др.]. –  М. : ФЛИНТА: Наука, 2012. – 310  с.

8. Повышение безопасности движения автомобилей и автопоездов по дорогам в районах лесозаготовок : монография / А.В. Скрыпников [и др.]. − Воронеж, 2012. – 109 с. – Деп. в ВИНИТИ 22.11.11, № 507В2011.

9. Подольский В.П. Охрана окружающей среды при строительстве и ремонте автомобильных дорог. Справочная энциклопедия дорожника (СЭД). Т.VIII / В.П. Подольский [и др.]; под ред. д-ра техн. наук проф. В.П. Подольского. Рук-ль проекта Д.Г. Мепуришвили. – М. : ФГУП «Информавтодор», 2008. – 503  с.

10. Рекомендации по учёту требований по охране окружающей среды при проектировании автодорог и мостовых переходов. – М. : ГипроДорНИИ, 1995. – 124 с.

11. Скрыпников А.В. Алгоритм поиска оптимального транспортного плана с оптимизацией вывозки лесопродукции / А.В. Скрыпников, Е.В. Кондрашова, Т.В. Скворцова // Вестник КрасГАУ. Красноярск. – 2011. – № 9. – С. 34-41.

12. Скрыпников А.В. Оптимизация межремонтных сроков лесовозных автомобильных дорог /А.В. Скрыпников, Е.В. Кондрашова, Т.В. Скворцова // Фундаментальные исследования. 2011. –  № 8 (Ч. 3). –  С. 667-671.

 

EVALUATION OF POLLUTION LEVEL OF HARMFUL EMISSIONS

IN THE ROADSIDE SPACE

 Nguyen Phuong Ngoc

Faculty of Construction, Da Nang Architecture University

     Abstract

     The paper calculates and assesses the dispersion of emissions in roadside areas from the observed data. Proposing a method for assessing the level of air  pollution in the atmosphere discharged by vehicles at different distances from the edge of the motorway at 1.5m from the ground surface. Proposing solutions to minimize the pollution of harmful emissions in the roadside space.

    Keyworks: Pollution of air, roadside space, dispersion of emissions, environmental protection.

 

 

 

Ý kiến của bạn