Vị thế “lá chắn xanh” và hành trình nâng cao độ che phủ rừng
Điện Biên là tỉnh miền núi biên giới, có địa hình chia cắt, độ dốc lớn, đồng thời là vùng đầu nguồn của các lưu vực sông Đà, sông Mã và sông Mê Kông. Với đặc điểm tự nhiên đó, rừng giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc bảo vệ môi trường và duy trì cân bằng sinh thái của địa phương. Không chỉ tạo cảnh quan tự nhiên, rừng còn là lá chắn phòng hộ đầu nguồn, góp phần điều hòa nguồn nước, hạn chế xói mòn đất, giảm thiểu nguy cơ lũ quét, sạt lở đất và bảo vệ đời sống người dân trước những tác động bất lợi của thiên nhiên.
Từ tỷ lệ che phủ rừng 40,94% năm 2013, con số này tăng lên 45,5% năm 2025 và đạt 45,85% tính tới tháng 10/2026. Tỉnh phấn đấu đạt 46% vào cuối năm 2026 và duy trì ổn định trên 48% vào năm 2035. Tính đến năm 2025, diện tích đất có rừng đạt khoảng 434.378 ha; tới tháng 10/2026, địa phương tiếp tục bảo vệ ổn định 434.647,57 ha, trong đó rừng phòng hộ đầu nguồn đạt 246.324,87 ha. Tỷ lệ diện tích bảo tồn đạt 97,04% so với quy hoạch.
Những kết quả này cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của công tác quản lý, bảo vệ rừng trong chiến lược phát triển của tỉnh. Tuy nhiên, để duy trì và nâng cao chất lượng rừng, bên cạnh sự vào cuộc của các cơ quan chức năng, việc huy động sự tham gia chủ động của người dân có ý nghĩa quan trọng. Khi cộng đồng địa phương được hưởng lợi từ rừng và nhận thức rõ trách nhiệm của mình, công tác bảo vệ “lá chắn xanh” sẽ có thêm nền tảng vững chắc.
Cầu nối đưa chi trả dịch vụ môi trường rừng đến với chủ rừng
Một trong những điểm đột phá trong chính sách lâm nghiệp của Điện Biên hơn một thập kỷ qua là triển khai chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Thay vì chỉ nhìn nhận rừng như một nguồn tài nguyên cần bảo vệ, chính sách này góp phần khẳng định giá trị kinh tế từ những lợi ích mà rừng mang lại, đồng thời tạo động lực để các chủ rừng gắn trách nhiệm bảo vệ tài nguyên với quyền lợi thiết thực của mình.
Theo Nghị định số 156/2018/NĐ-CP, nay hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 13/VBHN-BNNMT, tiền dịch vụ môi trường rừng được chi trả cho chủ rừng trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua ủy thác cho Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng và có nhiệm vụ ký hợp đồng, tiếp nhận và quản lý tiền ủy thác; phối hợp với cơ quan kiểm lâm xác minh diện tích rừng được chi trả; thực hiện chi trả cho chủ rừng, tuyên truyền chính sách và báo cáo định kỳ.
Theo báo cáo từ Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Điện Biên, lũy kế giai đoạn 2013 - 2025, tổng số tiền thu đạt 2.583.051 tỷ đồng. Quỹ đã thực hiện chi trả cho 7.473 chủ rừng là hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng, tổ chức, Ủy ban nhân dân cấp xã và các tổ chức khác được Nhà nước giao trách nhiệm quản lý rừng. Riêng từ đầu năm 2026 đến tháng 10, tổng số tiền thu đạt 164.562 tỷ đồng, trong khi số tiền đã giải ngân chi trả cho các chủ rừng đạt 190.989 tỷ đồng.
Đối với nhiều hộ nghèo ở vùng cao, vùng sâu, khoản tiền nhận được hằng năm góp phần trang trải những nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống, từ mua vật tư, giống cây trồng, vật nuôi đến chăm lo việc học hành cho con và cải thiện nhà ở. Nguồn thu này tuy không thay thế hoàn toàn các hoạt động sản xuất khác nhưng có thể trở thành điểm tựa bổ sung, giúp người dân chủ động hơn trong sinh hoạt và phát triển kinh tế gia đình.
Không dừng lại ở lợi ích kinh tế, chính sách còn góp phần nâng cao tinh thần tự quản trong cộng đồng dân cư. Các tổ bảo vệ rừng cộng đồng được thành lập, quy định về bảo vệ rừng được đưa vào quy ước, hương ước của bản, tạo cơ sở để người dân cùng giám sát và thực hiện trách nhiệm chung. Trong 9 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh tổ chức 3.751 lượt tuần tra rừng với 18.260 người tham gia, vận động 34.563 lượt người ký cam kết bảo vệ rừng.
Đặc biệt, chi trả dịch vụ môi trường rừng góp phần khắc phục tâm lý xem rừng là tài nguyên chung nhưng thiếu người chịu trách nhiệm cụ thể. Khi rừng mang lại quyền lợi kinh tế, người dân có thêm lý do để chủ động bảo vệ diện tích được giao, thay vì chỉ trông chờ vào sự hỗ trợ của Nhà nước. Tại nhiều bản thuộc các xã Mường Nhé, Tuần Giáo, Mường Chà, một số cộng đồng không chỉ chia tiền dịch vụ môi trường rừng cho từng hộ mà còn trích một phần để xây dựng nhà văn hóa, kiên cố hóa đường nội bản, lắp đèn chiếu sáng hoặc lập quỹ tín dụng tự quản cho hội viên vay vốn chăn nuôi.
Từ dịch vụ môi trường rừng đến dịch vụ hấp thụ và lưu giữ các-bon
Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, việc khai thác giá trị của rừng không chỉ dừng lại ở các dịch vụ môi trường truyền thống mà còn mở ra cơ hội tiếp cận những nguồn lực mới từ kinh tế xanh. Điện Biên đang chủ động tiếp cận kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và thị trường tín chỉ các-bon theo định hướng của Kết luận số 81-KL/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 122/NQ-CP của Chính phủ, đồng thời kết hợp lâm nghiệp với nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu.
Nghị định số 180/2026/NĐ-CP lần đầu quy định toàn diện về dịch vụ hấp thụ và lưu giữ các-bon của rừng, trong đó xác định rõ quyền sở hữu tín chỉ; cho phép chủ rừng gồm tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư thực hiện dự án các-bon rừng; quy định tín chỉ chỉ được giao dịch sau khi cơ quan có thẩm quyền xác nhận. Tiền được chi trả trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng. Với chủ rừng là tổ chức, nguồn thu được ưu tiên cho quản lý, bảo vệ, phát triển rừng và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng dân cư.
Với thuận lợi là hệ thống Quỹ đã vận hành nhiều năm cùng mạng lưới tổ bảo vệ rừng cộng đồng, Điện Biên có điều kiện thuận lợi để tiếp cận nguồn lực mới. Tuy nhiên, để cơ hội này thực sự chuyển hóa thành thu nhập cho người dân, địa phương cần tiếp tục chuẩn hóa dữ liệu về diện tích và chất lượng rừng, bảo đảm hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định minh bạch, đồng thời phổ biến chính sách đến tận bản làng để người dân hiểu rõ quyền lợi và trách nhiệm của mình.
Từ những kết quả đạt được trong chi trả dịch vụ môi trường rừng đến triển vọng phát triển dịch vụ các-bon rừng, Điện Biên đang từng bước mở rộng cách tiếp cận trong quản lý tài nguyên thiên nhiên. Khi mỗi héc-ta rừng vừa góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, giữ vững “lá chắn xanh” nơi biên cương, vừa tạo thêm nguồn thu phục vụ đời sống người dân, mục tiêu phát triển xanh và bền vững của vùng đất lịch sử Điện Biên sẽ có thêm động lực thiết thực.
