Thực tế là, PLRTN không phải là vấn đề mới. Đã có một số địa phương triển khai thí điểm trong những năm qua, song kết quả thực hiện còn khác nhau giữa các địa bàn. Một trong những khó khăn có thể gặp phải là việc triển khai chưa đồng bộ, thiếu sự liên kết giữa các khâu liên quan. Bên cạnh đó, nếu rác đã được người dân phân loại nhưng lại bị thu gom chung thì có thể ảnh hưởng đến niềm tin và động lực tham gia của cộng đồng. Sự thiếu đồng bộ giữa đầu tư và tổ chức thực hiện vì vậy cần được quan tâm tháo gỡ.
Kinh nghiệm ở nhiều nước cho thấy, để thực hiện chính sách PLRTN một cách thành công, phải hiểu rõ mạng lưới chi phối đến chính sách này để có biện pháp xử lý hiệu quả. Yếu tố nòng cốt ở đây chính là người dân. Các yếu tố chi phối đến người dân là xã hội, kinh tế, cơ sở quản lý.
Thứ nhất, về xã hội, cần xuất phát từ các tổ chức đoàn thể các cấp, tất cả cùng thống nhất trong việc đưa ra hướng giải quyết tốt nhất. Các hành động cần cùng hướng đến mục tiêu chung và phải nhất quán, kiên quyết.
Thứ hai, để thực hiện tốt chính sách PLRTN, nhất thiết cần nguồn đầu tư nhiều về khoa học kỹ thuật, trang thiết bị. Kinh phí được chi ra để trang bị từ những vật dụng đơn giản nhất như túi đựng rác phân hủy sinh học, thùng rác, xe chở rác tái chế, in tờ rơi tuyên truyền... cần huy động nguồn lực từ người dân, doanh nghiệp và có sự hỗ trợ phù hợp của Nhà nước. Kinh nghiệm quốc tế, trong đó có Nhật Bản và Thụy Điển, có thể là nguồn tham khảo khi xây dựng phương án phù hợp với điều kiện trong nước. Nguồn vốn nếu được bố trí phù hợp, kịp thời đến cấp trực tiếp tổ chức thực hiện sẽ góp phần tạo thuận lợi cho quá trình triển khai.
Thứ ba, về cơ sở quản lý: Sau khi được người dân phân loại ban đầu, chất thải cần được thu gom, vận chuyển riêng theo nhóm phù hợp; việc phân loại bổ sung, nếu có, thực hiện theo quy trình của đơn vị tiếp nhận. Từ đó sẽ chuyển đến hệ thống các nhà máy để xử lý theo phương pháp thích hợp. Các loại chất thải không thể tái sử dụng, tái chế cần được chuyển đến cơ sở xử lý phù hợp, đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Các yếu tố trên đều có mối liên hệ chặt chẽ, mật thiết với nhau; phối hợp các yếu tố để đem lại kết quả tốt nhất cho chính sách.
Về phương tiện, xét ở góc độ “vi mô” là hộ gia đình, điều đầu tiên phải nhắc đến là thùng rác 2-3 hoặc 4 ngăn để người dân có thể phân loại ra được, nếu chỉ bố trí thùng rác một ngăn thì việc phân loại sẽ gặp khó khăn. Đơn cử một gia đình đông người, phát thải ra lượng rác khá lớn, dù không mong muốn nhưng do không đủ diện tích lưu chứa, có thể phải đặt rác phía ngoài, ảnh hưởng đến mỹ quan và vệ sinh môi trường. Ở công đoạn tiếp theo, xe thu gom, vận chuyển cần bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, hạn chế rò rỉ nước thải và phát tán mùi ra môi trường. Do đó, muốn làm được điều này, phải cải thiện lại hoặc trang bị mới hệ thống xe đi thu gom, không gây ảnh hưởng xấu đến môi trường.
Chế tài để thực hiện PLRTN cũng là một yếu tố rất quan trọng. Cần có cơ chế khuyến khích và xử lý vi phạm rõ ràng, phù hợp quy định pháp luật. Việc tuyên truyền, hướng dẫn cần đi đôi với kiểm tra, xử lý hành vi vi phạm theo quy định, qua đó từng bước hình thành thói quen phân loại rác. Ai thực hiện tốt chính sách thì nên tuyên dương, khen thưởng để làm gương cho những cá nhân khác…
Đối với thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH), Khoản 3 Điều 77 Luật BVMT năm 2020 nhấn mạnh, cơ sở thu gom, vận chuyển CTRSH có trách nhiệm phối hợp với UBND cấp xã, cộng đồng dân cư, đại diện khu dân cư trong việc xác định thời gian, địa điểm, tần suất và tuyến thu gom CTRSH và công bố rộng rãi. Đồng thời, cơ sở thu gom, vận chuyển có quyền từ chối thu gom, vận chuyển CTRSH của hộ gia đình, cá nhân không phân loại, không sử dụng bao bì đúng quy định và thông báo cho cơ quan có thẩm quyền để kiểm tra, xử lý theo quy định của pháp luật, trừ trường hợp hộ gia đình, cá nhân sử dụng bao bì của CTRSH khác theo quy định. Để tăng cường thực thi quy định về phân loại rác tại nguồn, Nghị định số 45/2022/NĐ-CP đã quy định chế tài xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Hy vọng đây cũng là một yếu tố quan trọng góp phần thúc đẩy chủ trương phân loại rác tại nguồn đạt kết quả tích cực trong thời gian đến.
Công tác tuyên truyền cũng là một yếu tố cực kỳ quan trọng, mang lại ý nghĩa, hiểu biết tốt hơn cho cộng đồng. Cần giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho thế hệ trẻ, bắt đầu từ học sinh đang ngồi trên ghế nhà trường, lồng ghép trong chương trình giảng dạy của nhà trường các vấn đề về môi trường nhưng được nêu ra một cách đơn giản để phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh. Cần đầu tư mạnh hơn về mảng truyền thông như phát tờ rơi, đưa đội ngũ tình nguyện viên, sinh viên tình nguyện đến những khu tập trung đông dân cư, nơi buôn bán để tuyên truyền, phổ biến những kiến thức cơ bản đến người dân.
Cuối cùng là nhà máy xử lý rác. Nếu phần lớn rác thải tiếp tục được đưa đi chôn lấp, áp lực đối với quỹ đất và các cơ sở xử lý sẽ gia tăng. Khi rác đã được phân loại tại nguồn thì một số nhóm chất thải có khả năng tái chế như giấy, một số loại nhựa, vỏ lon kim loại và thiết bị điện, điện tử thải bỏ… được phân tách, chuyển đến các cơ sở có chức năng tái chế phù hợp. Ngoài sản xuất các sản phẩm tái chế, cần quan tâm đến xây dựng cơ sở xử lý chất thải hữu cơ để tạo sản phẩm có ích khi đáp ứng yêu cầu kỹ thuật hoặc cơ sở xử lý chất thải bằng công nghệ đốt thu hồi năng lượng, khi đáp ứng các điều kiện về kỹ thuật, kinh tế và môi trường, đồng thời với việc chú ý đến vấn đề môi trường xung quanh, tránh tình trạng chính đơn vị giải quyết vấn đề môi trường lại gây ô nhiễm môi trường từ lượng rác thu vào.
Phân loại rác tại nguồn cần tiếp tục được triển khai một cách thực chất, đồng bộ ở các thành phố, thị xã, với sự tham gia, đồng thuận của cả hệ thống chính trị, từ chính sách đến đầu tư, chế tài, tuyên truyền và trang thiết bị. Ban đầu có thể tốn kém về ngân sách, nhưng về lâu dài đây là việc làm thiết thực và ý nghĩa để góp phần xây dựng lối sống văn minh, đô thị văn minh và hiện đại./.
