--%>

    Năm 2010, Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới (NTM) được ban hành và thực hiện trên toàn quốc thể hiện quyết tâm của Việt Nam trong việc cải thiện, nâng cao điều kiện sống của người dân, cân bằng giữa nông thôn và đô thị. Trong công cuộc xây dựng NTM, để thành công, nước ta cần học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia đi trước trên thế giới như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản... do có nhiều nét tương đồng về lịch sử, văn hóa cũng như các bối cảnh thực hiện. Sau đây là kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc áp dụng mô hình xây dựng NTM vào thực tiễn đất nước.

Thành công từ việc hình thành mô hình nông thôn văn minh

    Năm 1978, Hội nghị toàn thể Trung ương 3 khóa XI Đảng Cộng sản Trung Quốc đã đưa ra quyết sách mang tính lịch sử, chuyển trọng tâm công tác của Đảng và Nhà nước sang xây dựng kinh tế, phát triển nông thôn, tiến hành cải cách mở cửa... Theo đó, quá trình xây dựng NTM của Trung Quốc có thể chia thành 4 giai đoạn.

    Giai đoạn 1 (từ năm 1978 - 1984) là giai đoạn đột phá cải cách nông thôn của Trung Quốc. Một số vùng nông thôn đã tự phát hình thành các hình thức như khoán sản phẩm đến tổ, hộ. Cùng với đó, bắt đầu từ năm 1983, Trung Quốc tiến hành tách chính quyền và công xã nhân dân, xóa bỏ công xã nhân dân để thành lập xã. Đến đầu năm 1984, cả nước đã thành lập được hơn 90 nghìn xã, thị trấn, 900 nghìn thôn, giải thể thể chế công xã nhân dân. Điều này đã làm thay đổi căn bản cơ sở tổ chức kinh tế vi mô ở nông thôn Trung Quốc, huy động mạnh mẽ tính tích cực sản xuất của người dân, giải phóng lực lượng sản xuất ở nông thôn, thúc đẩy nông nghiệp tăng trưởng với tốc độ cao, đặt nền móng cho sự phát triển của nền kinh tế quốc dân.

    Giai đoạn 2 (từ năm 1985 - 1991) là giai đoạn thúc đẩy cải cách toàn diện nông thôn, thực hiện chế độ thống nhất thu mua theo hợp đồng và giá trên thị trường, tiêu thụ nông sản. Ngoài lương thực và bông, giá cả các loại nông sản khác do cung cầu trên thị trường điều tiết. Thông qua cải cách trong giai đoạn này, kinh tế hàng hóa dần dần được hình thành, đã phát huy tác dụng, đặt cơ sở cho kinh tế nông nghiệp và nông thôn quá độ toàn diện chuyển sang kinh tế thị trường.

    Giai đoạn 3 (từ năm 1992 - 2001) là giai đoạn cải cách nông thôn chuyển toàn diện sang thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa. Tháng 2/1993, Trung ương Trung Quốc ra thông báo nêu rõ thả nổi giá cả, kinh doanh dưới sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước, thúc đẩy sản xuất lương thực hàng hóa, thị trường hàng hóa kinh doanh. Sau đó, Trung ương lại xác định rõ thời hạn khoán đất sẽ kéo dài thêm 30 năm, đồng thời thực hiện chính sách "bảo đảm định lượng, thả nổi giá cả" thu mua lương thực, tăng cường điều tiết vĩ mô đối với thị trường lương thực. Qua cải cách ở giai đoạn này, các nguồn lực sản xuất ở nông thôn Trung Quốc đã được phân bổ theo nhu cầu thị trường.

    Giai đoạn 4 (từ năm 2002 đến nay), Đảng Cộng sản Trung Quốc nhấn mạnh việc giải quyết tốt vấn đề "Tam nông" là một trong những nhiệm vụ quan trọng của toàn Đảng, đề ra và thực hiện phương châm công nghiệp nuôi nông nghiệp, thành thị hỗ trợ nông thôn. Trong đó, thúc đẩy cải cách thuế nông nghiệp (năm 2004 xóa bỏ thuế đối với đặc sản nông nghiệp, năm 2006 xóa bỏ thuế nông nghiệp); thúc đẩy cải cách tổng hợp nông thôn (bắt đầu từ năm 2006 tập trung vào cải cách cơ quan xã, thị trấn, giáo dục nghĩa vụ ở nông thôn và thể chế quản lý tài chính huyện, xã); đẩy mạnh giải quyết vấn đề phát sinh do nông dân vào thành phố làm thuê, tập trung giải quyết các vấn đề như việc làm, an sinh xã hội; mở cửa đối ngoại trong lĩnh vực nông nghiệp.

    Mặc dù việc chuyển đổi kinh tế của Trung Quốc mang lại giá trị kinh tế cho người dân, nhưng cũng khiến môi trường tại quốc gia này bị ô nhiễm trầm trọng. Nhận thức được vấn đề này, Chính phủ Trung Quốc đã đưa ra nhiều biện pháp đối phó tạm thời và cấp bách, như tạm ngưng hoặc giảm bớt một số nhà máy, hạn chế số xe hơi lưu thông trên đường trong thời gian nhất định, đồng thời, tăng cường hệ thống giao thông công cộng, trong đó có hệ thống tàu điện ngầm, để đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân; khuyến cáo người dân hạn chế các hoạt động ngoài trời, học sinh có thể tiếp tục chương trình học thông qua Internet… vào các ngày ô nhiễm nghiêm trọng. Tại các vùng nông thôn, giải pháp đầu tiên và cũng là giải pháp mang lại nhiều lợi ích nhất mà Chính phủ Trung Quốc đưa ra là thay thế than đá bằng các loại khí đốt tự nhiên trong sinh hoạt, cũng như hoạt động thương mại. Nồi hơi và lò đốt sử dụng nhiên liệu là than đá, gỗ, hoặc các chất thải là nguồn phát sinh ô nhiễm lớn, có hại tới sức khỏe và tuổi thọ người dân, đặc biệt là miền Bắc Trung Quốc. Tiếp theo, Trung Quốc thực hiện giải pháp tốn kém hơn, đó là đóng cửa một nửa số nhà máy điện chạy bằng than và thay thế bằng nhiên liệu sạch hơn như khí đốt tự nhiên, điện hạt nhân và các dạng năng lượng tái tạo. Giải pháp thứ ba là đẩy mạnh loại bỏ các loại xe cơ giới cũ và gây ô nhiễm cao.

    Bên cạnh đó, Trung Quốc rất chú trọng xây dựng môi trường Xanh - Sạch - Đẹp. Để cải tạo cảnh quan, quốc gia này xây dựng 10 làng mẫu, tuy nhiên, những làng đầu tiên có thiết kế kiến trúc “thô cứng”, với đường thẳng tắp, dân cư chia thành các ô bàn cờ vuông vức, nhà dân xây theo một số kiểu giống nhau, ít cây xanh và không gian cảnh quan công cộng xen kẽ. Những làng xây dựng về sau do có tiếp thu nhiều ý kiến đóng góp nên quy hoạch kiến trúc cảnh quan sạch, đẹp hơn. Điều đặc biệt, làng mới nào cũng có hạ tầng công cộng rất đầy đủ và hiện đại, nhất là đường sá, trụ sở, khu thể thao, khu vui chơi giải trí, dịch vụ… Đồng ruộng được cải tạo lại, sản xuất chuyên canh. Mỗi làng đều có doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất hoặc chế biến nông sản. Nông dân có thể nhượng đất hoặc cho doanh nghiệp thuê đất. Do đó, các làng mới đều Xanh - Sạch - Đẹp, không chỉ hiện đại, văn minh mà vẫn mang đầy đủ bản sắc nông thôn. Mỗi năm, các làng mẫu của Trung Quốc đã đón hàng chục triệu khách trong nước và quốc tế đến tham quan học tập.

    Làng Chiến Kỳ (quận Bỉ Đô, TP. Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên), nơi sinh sống của hơn 500 hộ gia đình là một trong những địa phương đi đầu và hưởng lợi từ các chính sách của “cuộc cách mạng cải cách nông thôn” mà Chính phủ Trung Quốc khởi động từ năm 2015, trong đó khuyến khích các địa phương tận dụng quỹ đất nông thôn nhàn rỗi để phát triển kinh tế. Ngôi làng từng được trao tặng các danh hiệu làng văn minh quốc gia, làng kiểu mẫu về xây dựng nông thôn mới, lọt tốp 10 ngôi làng kinh tế tập thể của Tứ Xuyên... Sau thành công của mô hình “phố du lịch” đầu tiên, làng Chiến Kỳ tiếp tục xây dựng những con phố mới, với các xưởng sản xuất giày dép, hàng thủ công địa phương như các sản phẩm từ lụa, cùng các gian hàng bày bán và giới thiệu các đặc sản nông nghiệp. Sản xuất nông nghiệp được chú trọng, với hơn 100 ha trồng rau hữu cơ do các hợp tác xã chuyên nghiệp quản lý. Chiến Kỳ cũng phát triển các ngành công nghiệp thế mạnh, ưu tiên các chính sách BVMT và khuyến khích những ý tưởng mới, bên cạnh việc tập trung phát triển chuỗi bán hàng, thương hiệu du lịch dựa vào các giá trị văn hóa địa phương. Nhờ đó, năm 2012, tổng giá trị tài sản tập thể của làng chỉ đạt 23,1 triệu nhân dân tệ. Sau 5 năm, con số này tăng gấp đôi. Thu nhập bình quân đầu người của làng đạt hơn 26.000 nhân dân tệ, gấp đôi mức trung bình của toàn tỉnh.

 

Du khách tham quan cơ sở dệt may ở làng Chiến Kỳ

 

Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

    Để đạt được thành công, ngay từ đầu, Chính phủ Trung Quốc đã xác định, xây dựng NTM là công trình thế kỷ, liên quan đến lợi ích của gần 1 tỷ nông dân, phạm vi xây dựng rộng, nội dung thực hiện lớn, lại tiến hành trong tình hình nguồn tài chính quốc gia trợ cấp không đủ nên việc phải làm thế nào để các tầng lớp xã hội, đặc biệt là doanh nghiệp công - thương thấy được lợi ích từ phong trào này mà tham gia đầu tư, tài trợ, thì khi đó xây dựng NTM mới có thể thành công. Mặt khác, một trong những nhiệm vụ quan trọng của xây dựng NTM là phải phát triển, hiện đại hóa nông nghiệp. Ngoài việc hiện đại hóa hạ tầng sản xuất như: thủy lợi, đường sá, thông tin, chế biến, xử lý ô nhiễm môi trường… thì cần phải chuyên môn hóa, thâm canh cho các sản phẩm chủ lực của địa phương, gắn kết được thị trường trong nước và quốc tế mới có điều kiện tăng sức cạnh tranh của nông sản và tăng thu nhập cho người dân. Nhờ sự vào cuộc quyết tâm của Chính phủ và nhân dân, bộ mặt nông thôn của Trung Quốc ngày càng có nhiều đổi thay theo hướng khang trang, hiện đại, nhiều công trình hạ tầng nông thôn đã được xây mới, nâng cấp đảm bảo đạt chuẩn; đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân không ngừng được nâng lên, môi trường có nhiều chuyển biến tích cực, theo hướng sạch hơn, an ninh trật tự xã hội được giữ vững. Qua những kết quả đạt được, Trung Quốc cũng đã rút ra được một số bài học kinh nghiệm như: Xây dựng NTM trước hết phải làm tốt công tác tuyên truyền để cả hệ thống chính trị và nhân dân nhận thức đúng và đầy đủ; Cần huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc, nâng cao vai trò của cấp ủy, chính quyền và tổ chức chính trị - xã hội đối với chương trình xây dựng NTM; Việc huy động và sử dụng các nguồn lực trong xây dựng NTM phải đảm bảo thật sự dân chủ, người dân được tham gia bàn bạc, quyết định và có sự giám sát của cộng đồng dân cư để đảm bảo công khai, minh bạch; Phát triển kinh tế trên cơ sở coi trọng yếu tố môi trường, xây dựng cảnh quan Xanh - Sạch - Đẹp. Mặt khác, xây dựng NTM là một quá trình lâu dài, không được chủ quan, nóng vội, chạy theo thành tích, nhưng phải quyết liệt, vừa làm vừa rút kinh nghiệm hoàn thiện. Đồng thời, cần kịp thời khen thưởng, biểu dương những cá nhân, tổ chức tích cực tham gia đóng góp xây dựng NTM và tăng cường kiểm tra, giám sát để có chỉ đạo, uốn nắn.

    Trong tiến trình xây dựng NTM, Việt Nam đã đạt được những thành công nhất định. Đến hết năm 2019, cả nước có 4.665 xã (52,4%) được công nhận đạt chuẩn NTM, tăng 35,3% so với cuối năm 2015 (là thời điểm tổng kết giai đoạn 1) và hoàn thành vượt 2,4% so với mục tiêu 10 năm (2010 - 2020) của Đảng, Quốc hội và Chính phủ giao. Trong bối cảnh có những nét tương đồng về văn hóa, hệ giá trị, lối sống cũng như chương trình phát triển nông thôn giữa Việt Nam và Trung Quốc, việc nghiên cứu, học tập kinh nghiệm của Trung Quốc là cần thiết, góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM tại Việt Nam.

 

Nguyễn Việt Cường

Bộ Ngoại giao

(Nguồn: Bài đăng trên Tạp chí Môi trường)

Thống kê

Lượt truy cập: 2769478